İncir, Türkiye’nin dünya pazarında öne çıktığı meyvelerin başında gelir. Büyük Menderes ve Küçük Menderes havzalarında yetişen kuru incir, özellikle de Sarılop çeşidi, uzun yıllardır önemli bir ihraç ürünüdür. Bursa ve çevresinde yetişen taze incir de dış pazarda aranan bir üründür. İncir yetiştiriciliği diğer meyvelerden farklı bir bilgi gerektirir. Ağaç yetiştirmek kadar ilek incirlerinin yönetimi, ilekleme zamanlaması ve kurutma sırasında hijyen de verim ve kaliteyi doğrudan belirler.
Bu rehberde kurutmalık ve taze incir ayrımını, ilekleme ve döllenmeyi, iklim ve toprak isteklerini, dikim ve budamayı, kurutmayı ve aflatoksin riskini azaltmanın yollarını, son olarak da hasadı ele alıyoruz. Bilgiler Aydın’daki İncir Araştırma Enstitüsü, Bakanlığa bağlı diğer bahçe kültürleri enstitüleri ve Aydın İl Tarım ve Orman Müdürlüğü yayınlarına dayanıyor.
İçindekiler
Kurutmalık ve Taze İncir Çeşitleri
İncir çeşitleri kullanım amacına göre iki ana gruba ayrılır. Hangi grubun seçileceği, bahçenin kurulacağı yerin iklimine ve hedeflenen pazara bağlıdır.
- Kurutmalık çeşitler: Sarılop, Sarı Zeybek ve Gaziantep yöresinin Halebi çeşidi bu gruptadır. Aydın İl Müdürlüğü’nün yayınına göre Türkiye’nin ihraç ettiği kuru incirin %98–99’u Sarılop’tur.
- Taze (sofralık) çeşitler: Bursa Siyahı, Bardakçı, Sultan Selim, Morgüz, Yeşilgüz, Kavak ve Horasan başlıca taze tüketim çeşitleridir. Bursa Siyahı yola dayanıklı olduğu için ihracata uygundur.
Sarılop’u öne çıkaran özellikler
İncir Araştırma Enstitüsü’nün çeşit kataloğuna göre Sarılop meyveleri 65–70 g ağırlığında ve 55–60 mm çapındadır. Kuruduğunda nem oranı %22–24, şeker oranı ise %50–55 civarındadır. Meyveler Temmuz sonundan Eylül sonuna kadar olgunlaşır ve hasat 40–45 gün sürer. Kuruduğunda açık renkli kalması, Sarılop’u kurutmalık incirde aranan çeşit yapar. Ancak enstitü, bu çeşidin en iyi uyumu Aydın ve İzmir koşullarında gösterdiğini vurgular. Olgunluk döneminde serin, nemli ve yağışlı hava meyvede yarılmaya yol açar.
Kurutmalık çeşitlerde en önemli sınırlayıcı etken iklimdir. Kurutma döneminde sıcak ve kuru hava bulunmayan yerlerde kurutmalık bahçe kurmak doğru değildir. Böyle yerlerde taze tüketime yönelik çeşitler tercih edilmelidir.
İlekleme: İlek İnciri ve Döllenme
İncir ağaçlarında dişi ve erkek meyveler ayrı ağaçlarda bulunur. Erkek incire halk arasında ilek denir. Erkek ağaç yılda üç ürün verir: kışı ağaçta geçiren boğa, ilkbaharda olgunlaşan ve ilekleme için kullanılan ilek, yazın oluşan ve polen miktarı en yüksek olan ebe. Bu üç ürün, döllenmeyi sağlayan küçük ilek arısının (Blastophaga psenes) yıl boyu yaşamasını sağlar.
Sarılop ve Bursa Siyahı gibi çeşitlerde meyvenin dalda kalıp gelişmesi için döllenme şarttır. Sarılop’un döllenmeyen ilk ürünü (yellop) dökülür. Asıl ürün olan ikinci ürün (iyilop) mutlaka ileklenmelidir. İlekleme, olgun ileklerin dişi ağaçlara asılmasıyla yapılır. İleklerden çıkan arılar polen taşıyarak dişi meyveleri döller.
İlekleme zamanı ve yöntemi
- İlekleme, dişi meyveler fındık büyüklüğüne geldiğinde, genellikle Haziran ayında yapılır. Bu sırada ilek meyvelerinin kabuğu açık yeşil veya sarımtırak renge döner, meyve ağzı açılır ve polen olgunlaşır.
- Olgun ilekler sabah erken ve akşam geç saatlerde toplanır, file torbalara konur ve ağacın gölgeli kısımlarına asılır. Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü her filede 3–4 ilek bulunmasını ve filelerin ağacın 3–4 farklı yerine asılmasını önerir.
- Arı çıkışı 4–6 gün sürer. Sabah ve akşam serin saatlerde olur, öğle sıcağında durur. Bu nedenle ilekleme rüzgârsız, yağışsız ve serin saatlerde yapılmalıdır.
- Genellikle bir hafta arayla iki ilekleme yapılır.
Aydın İl Müdürlüğü’nün yayınında ilek miktarı ağacın taç çapına göre verilir. Örneğin taç çapı 2 m olan ağaca iki seferde toplam 36, 4 m olana 64, 6 m olana 80 ilek önerilir. İlek ağaçlarının oranı her 100 dişi ağaç için 1 erkek ağaçtır. Mümkünse erkenci, orta ve geççi ilek çeşitleri birlikte bulundurulmalıdır. Elma, Kıbrıslı, Hamza, Konkur, Ak ilek, Kara ve Kuyucak ileği bilinen ilek çeşitleridir.
İlek ağaçları dişi bahçeden ayrı bir yerde yetiştirilmelidir. Kontrolsüz döllenme meyve kalitesini bozabilir. Alata enstitüsü erkek bahçenin dişi bahçe sınırına en az 50 m uzaklıkta olmasını önerir. İlekleme bittikten sonra kuruyan ilekler ağaçtan toplanıp yok edilmelidir. Çünkü bu kuru ilekler aflatoksin oluşturan küfleri taşıyabilir.
İklim ve Toprak İstekleri
Fotoğraf: Tangopaso, Wikimedia Commons, Public domain
İncir sıcak ve kurak yazları seven bir meyvedir. Yalova Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü’nün yayınına göre yıllık ortalama sıcaklığın 18–20 °C olması, kurutma dönemi olan Ağustos–Eylül’de ortalamanın 30 °C civarına çıkması istenir. Sıcaklığın 40 °C’yi aşmaması ve kışın −10 °C’nin altına düşmemesi gerekir.
- Don: Aydın İl Müdürlüğü’ne göre Ekim–Kasım’daki −3/−4 °C’lik erken donlar genç ağaçlara, Mart sonu ve Nisan’daki −1 °C ve altındaki donlar yeni sürgünlere zarar verir. Kış sonunda −4/−7 °C’lik soğuklar ise erkek ağaçlardaki boğa ürününü ve dolayısıyla ilek arısını tehlikeye atar.
- Yağış: Optimum yıllık yağış yaklaşık 625 mm’dir. Yağış Kasım–Haziran arasında düşmeli, Temmuz–Eylül kurak geçmelidir. 550 mm’nin altında sulama gerekir.
- Nem: Kurutma döneminde havanın bağıl nemi %40–45 civarında olmalı, %50’yi geçmemelidir.
- Toprak: Derin, organik maddesi ve kireci yeterli, pH değeri 6–7,8 arasında olan topraklar uygundur. Taban suyu 2 m’den yakın olmamalıdır. İncir tuzluluğa, sodyum ve bora karşı hassastır.
Dikim ve Budama
Dikim
Dikim, sonbaharda yaprak dökümünden ilkbaharda su yürümesine kadar olan dönemde yapılır. Don riskinin düşük olduğu yerlerde sonbahar dikimi tercih edilebilir. Dikim mesafesi iyi koşullarda 8×8 m, daha zayıf veya eğimli arazilerde 6×6 m’dir. Eğimi %3’ü geçen arazilerde eğime dik (kontur) dikim yapılır, daha dik yamaçlarda teraslama gerekir.
Dikimde yaklaşık 50 cm derinliğinde çukurlar açılır, dibine üst toprak ile yanmış çiftlik gübresi karışımı konur. Fidan dikildikten hemen sonra can suyu verilmesi zorunludur. Aydın İl Müdürlüğü, can suyu verilmezse tutma oranının belirgin şekilde düştüğünü belirtir. Genç fidanların gövdesi güneş yanıklığına karşı kireç badanası veya karton ile korunmalıdır.
Budama
Şekil budaması dikimden sonra yaklaşık 4 yıl sürer. Fidan, zeminden en fazla 1 m yükseklikten kesilir. İlk kış 3–4 ana dal seçilir. Sonraki yıllarda her ana dal üzerinde yan dallar oluşturulur ve obur dallar alınır. Dördüncü yılın sonunda ağaçta 3–4 ana dal ve 6–12 yan dal bulunmalıdır.
- Ürün budaması: Sıklaşmış, çatal yapan, birbirini kesen ve üst üste binen dallar dibinden çıkarılır. Kısaltma budaması ölçülü yapılmalıdır. Aşırı kesim ürünü birden düşürür ve obur dal oluşumunu artırır.
- Gençleştirme budaması: Yaşlı ve verimi düşmüş ağaçlarda kuru, kırık ve hastalıklı dallar temizlenir, diğer dallar kalınca yerlerinden kesilir. Yeni sürgünlerden yeni bir taç oluşturulur.
- Temiz kesim: Kesimler keskin ve temiz aletlerle yapılmalı, kalın dallarda kabuğun yırtılmaması için önce alttan kesilmelidir. Büyük yaralar aşı macunuyla kapatılır, budama artıkları bahçeden uzaklaştırılır.
Sulama, Gübreleme ve Bitki Koruma
Ege’de yağışlar çoğunlukla Mayıs’ta sona erer. Yağışın yetersiz kaldığı yıllarda Mayıs sonunda bir sulama yapılır, çok kurak yıllarda Haziran sonu–Temmuz başında ikinci sulama gerekebilir. Aydın İl Müdürlüğü, Sarılop’ta aşırı ve geç sulamanın kaliteyi bozduğunu ve sulamanın hasattan bir ay önce kesilmesi gerektiğini vurgular. İncir Araştırma Enstitüsü ise salma sulamanın kök uyuzunu yayabileceğini, bunun yerine çanak veya damla sulama yapılmasını önerir.
Gübreleme toprak ve yaprak analizine göre planlanmalıdır. Hasattan sonra dekara 2–3 ton yanmış çiftlik gübresi verilip sonbahar sürümüyle toprağa karıştırılabilir. Azotlu gübre sürgün uzunluğu 15 cm’nin altında kalıyorsa Şubat–Mart aylarında, fosfor ve potasyum ise sonbaharda verilir.
İncirde kök çürüklükleri, kırmızı örümcekler, incir kurdu, sirke sinekleri ve ekşilik böcekleri önemli sorunlardır. Bakanlığın Zirai Mücadele Teknik Talimatlarına göre incirde kırmızı örümcek nüfusu Haziran’da artmaya başlar, Temmuz–Ağustos’ta en yüksek düzeye çıkar. Yere dökülen yaprakların toplanması, toprak işleme ve yabancı ot kontrolü gibi kültürel önlemler ile avcı akarlar gibi doğal düşmanların korunması öncelikli olmalıdır. Kimyasal mücadele gerektiğinde yalnızca ruhsatlı bitki koruma ürünleri kullanılmalı ve etiketteki doza uyulmalıdır. Reçeteyi yetkili bir ziraat mühendisi ya da İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü düzenlemelidir.
Hasat ve Kurutma
Taze incir hasadı
Taze incir, kabuğu çeşidine özgü rengi aldığında, parlak ve esnek hâle geldiğinde, süt salgısı azaldığında toplanır. Hasat sabahın serin saatlerinde, eldivenle ve meyve ezilmeden yapılır. Meyve burkularak sapıyla birlikte koparılır. Taze incir çok çabuk bozulur. Aydın İl Müdürlüğü’ne göre 0 °C ve %85–90 bağıl nemde yaklaşık 2 hafta saklanabilir. İhracatta mümkünse aynı gün hava yoluyla, değilse soğutmalı araçla taşınmalıdır.
Kuru incir hasadı ve kurutma
Kurutmalık incir, ağaçta buruşup kendiliğinden yere düşen meyvelerin toplanmasıyla hasat edilir. Alata enstitüsü, meyvelerin ağaçta %30–40 su kaybettikten sonra toplandığını belirtir. Yere düşen buruk incirin nem oranı %30–50 arasındadır. Depolanabilmesi için bu oranın %20’nin altına indirilmesi gerekir.
En uygun yöntem, toprakla temas etmeyen telli veya plastik kerevetlerde güneşte kurutmadır. Kerevetler toprak yüzeyinden yaklaşık 10 cm yükseğe kurulur. Her akşam güneş batmadan önce kerevetler üst üste yığılıp naylon örtüyle kapatılır. Bu uygulama hem çiğ zararını önler hem de incir kurdu kelebeklerinin meyveye yumurta bırakmasını engeller. Kurumuş incir sabah erken veya akşamüstü toplanır. Öğle sıcağında yumuşadığı için kerevetten düzgün ayrılmaz.
Aflatoksin Riskini Azaltma
Aflatoksin, bazı küf mantarlarının ürettiği ve insan sağlığı için tehlikeli olan bir zehirdir. Kuru incirde aflatoksin sorunu ihracatın en büyük risklerinden biridir. Aydın İl Tarım ve Orman Müdürlüğü, kurutma ve depolamadaki hataların bu soruna yol açtığını belirtir ve aflatoksinle mücadele için üreticilere kerevet dağıtımı yapar. Bakanlık kaynaklarındaki önerileri şöyle özetleyebiliriz:
- Her gün toplayın: Yere düşen incirler her gün düzenli toplanmalıdır. Toplama geciktiğinde incir kurdu kelebekleri yumurta bırakır, küf ve aflatoksin oluşumu hızlanır.
- Toprakla teması kesin: İncirler doğrudan toprak üzerinde kurutulmamalı, kerevet kullanılmalıdır.
- İlek hijyenine dikkat edin: Kullanılmış kuru ilekler ağaçtan toplanıp yok edilmelidir. Bunlar küf kaynağı olabilir.
- Geceleri örtün: Kerevetler akşamları yığılıp örtülmeli, çiğ ve böcek zararı önlenmelidir.
- Ayıklayın: Hurda, çürük ve kurtlu incirler ayrı toplanmalı, sağlam ürüne karıştırılmamalıdır.
- Nem hedefine ulaşın: İncirler nem oranı %20’nin altına inene kadar kurutulmalı, kuru, temiz ve böcek girişine kapalı depolarda saklanmalıdır. Satış geciktirilmemelidir.
Sık Sorulan Sorular
İlekleme yapmazsam ne olur?
Sarılop gibi döllenme isteyen çeşitlerde ilekleme yapılmazsa meyveler dökülür ve ürün alınamaz. Bu nedenle bahçede ya da yakınında uygun zamanda olgunlaşan ilek ağaçları bulundurmak gerekir.
İncir neden kerevette kurutulmalı?
Toprak üzerinde kurutulan incir, küf mantarlarıyla daha kolay bulaşır ve aflatoksin riski artar. Kerevet incirin toprakla temasını keser, daha temiz ve hızlı kuruma sağlar.
Kuru incir hangi nem oranına kadar kurutulmalı?
Bakanlık kaynaklarına göre depolanacak kuru incirin nem oranı %20’nin altında olmalıdır. Daha nemli incir depoda küflenebilir ve kalitesini kaybeder.
İlgili Rehberler
- Trabzon Hurması (Cennet Elması) Yetiştiriciliği: Çeşit, Bakım ve Hasat
- Muz ve Avokado Yetiştiriciliği: Örtü Altı Muz, A/B Çiçek Tipi ve Hasat
- Kivi Yetiştiriciliği: Dikim, Budama, Tozlanma, Hasat ve Depolama Rehberi
Kaynaklar
- Aydın İl Tarım ve Orman Müdürlüğü – İncir Yetiştiriciliği (Çiftçi Eğitim Serisi)
- İncir Araştırma Enstitüsü – İncir Çeşit Albümü
- İncir Araştırma Enstitüsü – Çeşitler ve Çeşit Seçimi
- İncir Araştırma Enstitüsü – Yetiştirme Tekniği Sık Sorulan Sorular
- Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü (Yalova) – İncir Yetiştiriciliği
- Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü – İncir Yetiştiriciliği (2022)
- Tarım ve Orman Bakanlığı – Zirai Mücadele Teknik Talimatları: İncirde Kırmızıörümcekler
- Aydın İl Tarım ve Orman Müdürlüğü – Kerevet Dağıtımı
Kapak fotoğrafı: Dalında olgunlaşan incir meyvesi. Fotoğraf: Tangopaso, Wikimedia Commons, Public domain
Bu rehber genel bilgilendirme amaçlıdır. Bölgenize ve işletmenize özel öneriler için İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüze başvurunuz.
