Ayva, Türkiye’nin dünyada öne çıktığı meyvelerden biridir. Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü’nün (Yalova) broşüründe Türkiye’nin dünya ayva üretiminde ilk sırada yer aldığı belirtilir. Kendine verimli çeşitlerin çokluğu, geç çiçek açması ve yerli çeşitlerin zenginliği ayvayı üretici için cazip kılar. Buna karşın ayva soğuğa elma ve armuttan daha az dayanır, ateş yanıklığı ve monilya gibi hastalıklara da açıktır.
Bu rehberde ayvanın iklim ve toprak isteklerini, Eşme ve Ekmek başta olmak üzere önemli çeşitleri, anaç seçimini, dikimi, budamayı, gübreleme ve sulamayı, başlıca hastalık ve zararlıları, hasat ve depolamayı ele alıyoruz. Bilgiler Tarım ve Orman Bakanlığına bağlı araştırma enstitüleri ve il müdürlüklerinin yayınlarına dayanıyor.
İçindekiler
İklim ve Toprak İstekleri
İklim
Ayva, denize yakın ılıman iklimleri sever. Kilis İl Tarım ve Orman Müdürlüğü’nün yayınına göre kış dinlenmesini tamamlamak için yaklaşık 1000 saat soğuklamaya ihtiyaç duyar. Yalova enstitüsü ayvanın soğuğa elma ve armuttan daha az dayandığını, bu yüzden bahçe yeri seçimine dikkat edilmesi gerektiğini vurgular. Çok soğuk bölgelerde meyve eti aşırı sertleşir. Aşırı nemli ve rüzgârlı yerlerde ise ticari bahçe kurulması önerilmez.
Ayvanın önemli bir avantajı vardır. Önce yıllık sürgün oluşur, çiçekler bu sürgünün ucunda açar. Bu nedenle ayva diğer yumuşak çekirdeklilerden daha geç çiçeklenir ve ilkbahar geç donlarının sık görüldüğü yerlerde daha az zarar görür.
Toprak
Ayva, düzenli sulandığı sürece pek çok toprakta yetişebilir. Besin maddesince zengin, geçirgen, kumlu-killi ve sıcak topraklar en uygunudur. Toprak pH’sının 6–7 civarında, yani nötr ya da hafif asidik olması istenir. Çok ağır, aşırı kireçli, çok geçirgen ve soğuk topraklar uygun değildir. Aşırı kumlu ve kuru topraklarda meyve kuru ve boğucu olur, ağaçların ömrü kısalır.
Önemli Ayva Çeşitleri
Yalova enstitüsünün milli tescil listesinde Ekmek, Eşme, Gördes ve Limon ayva çeşitleri yer alır. Enstitünün broşürüne göre Türkiye’deki başlıca çeşitler şunlardır:
- Eşme: Ülkemizdeki kapama ayva bahçelerinin büyük kısmında bu çeşit bulunur. Bazı yörelerde “Limon ayvası” olarak da anılır. Meyvesi yuvarlak, sapa doğru hafifçe uzamış, bol sulu ve mayhoş tatlıdır. Ağaç orta kuvvette gelişir. Hasadı Eylül sonu ile Ekim başı arasındadır.
- Ekmek: Aynı adla anılan birçok tipi vardır. Meyvesi iridir, sap tarafı dar, karın kısmı geniştir. Eti gevrek, sulu ve mayhoştur, kabuğu az tüylüdür.
- Şekergevrek: İri ve düzgün şekillidir. Kabuğu ince, eti gevrek, sulu ve hafif mayhoştur. Ekim’in ilk haftasında hasat edilir.
- Limon: Pazar değeri yüksek, verimli bir çeşittir. Kabuğu limon sarısı, eti sert, sulu ve mayhoştur.
- Altın: Çok iri meyvelidir. Kabuğu koyu sarı ve yer yer paslıdır. Eti altın sarısı, az sulu ama boğucu değildir.
- Tekkeş: İri, gösterişli, ince kabuklu ve verimli bir çeşittir. Eti gevrektir.
Bunların dışında Havan, Gördes, Beyaz, Viranyadevi ve Bencikli gibi yerli çeşitler de yetiştirilir.
Anaç, Bahçe Tesisi ve Tozlanma
Fotoğraf: Ввласенко, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0
Anaç ve fidan
Yalova enstitüsü ayva fidanı üretiminde Quince A anacını ya da kolay köklenen ve aşı uyuşmazlığı göstermeyen ayva tiplerini önerir. Fidan üretiminde en yaygın yöntem durgun T göz aşısıdır. Kilis İl Müdürlüğü’ne göre kuvvetli anaçlarda ekonomik verim için 5–6 yıl gerekirken zayıf ayva klonlarında bu süre 3–4 yıla iner.
Dikim
Dikim aralığı toprak tipine ve yetiştirme sistemine göre değişir. Yalova enstitüsü 4×5 m veya 5×6 m önerir. Kilis İl Müdürlüğü’nün yayınında 3×5 ile 5×5 m arası aralıklar verilir. Dikim, ılıman bölgelerde Kasım–Ocak, soğuk bölgelerde Şubat–Mart aylarında yapılır. Sertifikalı fidan kullanılmalı ve aşı yeri toprak üstünde kalmalıdır.
Tozlanma
Ayva çeşitlerinin çoğu kendine verimlidir, yani bahçe tek çeşitle kurulabilir. Ancak düzgün şekilli ve iri meyve için iyi bir tozlanma gerekir. Yalova enstitüsü, aynı dönemde çiçek açan çeşitlerin bir arada dikilmesini önerir. Aksi halde bazı yıllarda meyve tutumunda ciddi düşüşler yaşanabilir.
Budama, Toprak İşleme ve Seyreltme
Ayvada budama fidanın dikilmesiyle başlar. Ayvanın doğal büyüme şekline en yakın sistem goble (vazo, kâse) şeklidir. Bu şekil ya da uygulamayı kolaylaştıran çeşitlemeleri tercih edilir. Daha sıcak bölgelerde ise doruk dallı sisteme yakın bir şekil faydalı olabilir. Şekil budaması ilk 5–7 yılda tamamlanır. Genç ağaçlar hafif, yaşlı ağaçlar biraz daha sert budanır.
Ayvanın kökleri yüzeye yakındır. Bu yüzden toprak işleme mümkün olduğunca az yapılmalı, gerekirse 10–15 cm derinliği geçmemelidir. Derin sürümden kaçınılmalıdır. Örtülü sistemde toprak işlenmez, otlar biçilerek kontrol edilir. Genç bahçelerde yabancı ot ilacı kullanılıyorsa ağaç gövdeleri ilaçtan korunmalıdır.
Meyve seyreltme Haziran dökümünden sonra, mümkün olan en erken dönemde elle yapılır. Bu sırada zarar görmüş ve geride kalmış meyveler alınır.
Gübreleme ve Sulama
Gübreleme
Ayvada da gübre ihtiyacı analizle belirlenir. Yalova enstitüsü toprak analizinin her yıl, yaprak analizinin üç yılda bir yapılmasını önerir. Makro besinler hemen her yıl, mikro besinler ihtiyaca göre verilir. Kimyasal gübreler taç izdüşümüne serpilmeli, gövdeye ve köklere doğrudan değmemelidir. Organik gübre olarak taze olmayan, iyi yanmış, saman ve sap içermeyen hayvan gübresi kullanılmalıdır.
Sulama
Ayva düzenli sulama ister. Sulamada aşırı sudan ve suyun gövdeye değmesinden kaçınılmalıdır. Yalova enstitüsü imkân varsa damla ya da mini yağmurlama sistemi kurulmasını, salma ve karık sulamadan mümkün olduğunca kaçınılmasını önerir. Damla sulama aynı zamanda ateş yanıklığına karşı da önemli bir önlemdir.
Ateş Yanıklığı ve Diğer Sorunlar
Ateş yanıklığı
Ateş yanıklığı (Erwinia amylovora) armut, ayva ve elmanın en tehlikeli bakteriyel hastalığıdır. Bakanlığın Zirai Mücadele Teknik Talimatları’na göre bakteri kışı bir önceki yılın dal ve gövde yaralarının kenarındaki kabukta geçirir. İlkbaharda yağmur, rüzgâr ve böceklerle çiçeklere ve genç sürgünlere taşınır. Günlük ortalama sıcaklığın 15 °C ve üzerinde olduğu yağmurlu ve nemli günler enfeksiyonu kolaylaştırır.
Hastalanan çiçek ve sürgünler ateşte yanmış gibi kararır, sürgün uçları “çoban değneği” gibi kıvrılır. Nemli havada krem renkli, sütümsü bir akıntı görülür. Erzincan İl Tarım ve Orman Müdürlüğü’nün yayınında da yer alan başlıca önlemler şunlardır:
- Hastalıklı bölgelerden fidan, aşı gözü ve anaç alınmamalıdır.
- Hastalıklı dal ve sürgünler enfeksiyonun en az 30–40 cm altından kesilip yakılmalıdır.
- Budama aletleri her kesimden sonra %10’luk çamaşır suyu çözeltisine daldırılmalıdır.
- Yağmurlama sulamadan ve aşırı azotlu gübrelemeden kaçınılmalıdır.
- Hastalık görülen bahçelerdeki arı kovanları kaldırılmalıdır.
- Yaprak biti ve psillid gibi hastalığı taşıyan zararlılarla mücadele edilmelidir.
Ayva monilyası (mumya hastalığı)
Bakanlığın ayva bitki sağlığı broşürüne göre bu hastalığın tek konukçusu ayvadır. Etmen kışı hastalıklı sürgünlerde ve ağaçta kalan mumyalaşmış meyvelerde geçirir. Yapraklarda açık kahverengi lekeler oluşur ve hastalıklı yapraklar badem kokar. Salgın yıllarında ürün kaybı %80–90’a ulaşabilir. İlkbaharda hastalıklı yaprak, çiçek ve sürgünler kesilip imha edilmeli, mumyalaşmış meyveler toplanıp gömülmeli ya da yakılmalıdır.
Elma içkurdu ve diğer zararlılar
Elma içkurdu ayvada da önemli bir zararlıdır. Larvalar meyveye girerek eti ve çekirdek evini yer. Ayvanın armut, elma ve ceviz ile karışık dikilmemesi, yere düşen meyvelerin toplanması ve Haziran başından itibaren gövdelere oluklu karton tuzak bantları sarılması önerilir. Düzenli ve izole bahçelerde feromon tuzaklarla kitle yakalama yapılabilir. Doğu meyve güvesi, kırmızı örümcekler ve kahverengi leke de ayvada görülen diğer sorunlardır.
Kimyasal mücadele gerektiğinde yalnızca ruhsatlı bitki koruma ürünleri kullanılmalı ve etiketteki doza uyulmalıdır. Reçeteyi yetkili bir ziraat mühendisi ya da İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü düzenlemelidir. İlaçlama ile hasat arasında etikette belirtilen süreye mutlaka uyulmalıdır.
Hasat ve Depolama
Ayvada hasat çeşide ve bölgeye göre değişmekle birlikte genellikle Eylül’ün ikinci yarısı ile Ekim ayı arasında yapılır. Eşme Eylül sonu ile Ekim başında, Şekergevrek Ekim’in ilk haftasında toplanır. Kilis İl Müdürlüğü’ne göre hasat zamanının belirlenmesinde armuttaki ölçütler kullanılır: meyve iriliği, kabuk zemin rengi, meyve eti sertliği, şeker oranı ve çiçeklenmeden bu yana geçen gün sayısı.
Hasat elle ve meyveyi zedelemeden yapılmalıdır. Yalova enstitüsü, geç hasadın meyvenin depo ömrünü doğrudan kısalttığını vurgular. Toplanan meyveler ayıklanıp boylandıktan sonra en kısa sürede pazara ya da soğuk depoya gönderilmelidir. Kilis İl Müdürlüğü, iyi bakılan bir ayva ağacından 60–100 kg ürün alınabileceğini belirtir.
Yalova enstitüsü Eşme ayvasının muhafazası sırasında meyve kalitesini korumaya yönelik çalışmalar yürütmüştür. Ancak incelediğimiz Bakanlık yayınlarında ayva için kesin depo sıcaklığı, nem ve süre değerleri verilmemiştir. Uzun süreli depolama planlanıyorsa bölgenizdeki İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünden ya da araştırma enstitülerinden güncel öneri alınmalıdır.
Sık Sorulan Sorular
Ayva bahçesi tek çeşitle kurulabilir mi?
Ayva çeşitlerinin çoğu kendine verimli olduğu için tek çeşitle kurulabilir. Ancak düzgün ve iri meyve, düzenli verim için aynı dönemde çiçek açan birkaç çeşidi birlikte dikmek önerilir.
Ayvada en yaygın çeşit hangisidir?
Yalova enstitüsüne göre Türkiye’deki kapama ayva bahçelerinin çoğunda Eşme çeşidi bulunur. Ekmek, Şekergevrek, Limon ve Tekkeş de yaygın olarak yetiştirilir.
Ayva yapraklarında kahverengi lekeler ve badem kokusu neyin işaretidir?
Bu belirtiler ayva monilyasını düşündürür. Hastalıklı yaprak, çiçek ve sürgünlerin kesilip imha edilmesi ve mumyalaşmış meyvelerin toplanması gerekir. Kesin teşhis için İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğüne başvurulmalıdır.
İlgili Rehberler
- Armut Yetiştiriciliği: Anaç, Tozlanma, Budama, Hastalıklar ve Hasat
- Santa Maria Armudu: Özellikleri, Tozlayıcıları, Hasat ve Muhafaza
- Deveci Armudu: Özellikleri, Yetiştiriciliği, Hasat ve Depolama
Kaynaklar
- Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü (Yalova) – Ayva Broşürü
- Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü (Yalova) – Milli Tescil Listesi
- Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü (Yalova) – Hasat Sonrası Fizyolojisi Bölümü Projeleri
- Kilis İl Tarım ve Orman Müdürlüğü – Armut ve Ayva Yetiştiriciliği
- Tarım ve Orman Bakanlığı Gıda ve Kontrol Genel Müdürlüğü – Üretici Bilgi Köşesi: Ayva Broşürü
- Tarım ve Orman Bakanlığı TAGEM – Zirai Mücadele Teknik Talimatları: Ateş Yanıklığı
- Erzincan İl Tarım ve Orman Müdürlüğü – Yumuşak Çekirdekli Meyve Ağaçlarında Ateş Yanıklığı
Kapak fotoğrafı: Dalında olgunlaşmış ayvalar. Fotoğraf: SAplants, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Bu rehber genel bilgilendirme amaçlıdır. Bölgenize ve işletmenize özel öneriler için İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüze başvurunuz.
