Armut Yetiştiriciliği: Anaç, Tozlanma, Budama, Hastalıklar ve Hasat

Armut, Anadolu’nun en eski meyvelerinden biridir. Ülkemiz bu türün gen merkezlerinden biri sayılır ve yüzlerce yerel çeşide ev sahipliği yapar. Buna karşın kapama armut bahçeleri yakın zamana kadar azdı. Üretimin büyük kısmı karışık bahçelerden, aşılanmış ahlat ağaçlarından ve bağ kenarlarındaki tek tük ağaçlardan geliyordu. Bodur ayva anaçlarının yaygınlaşması ve ateş yanıklığı gibi sorunların daha iyi tanınması, armutçuluğu bugün planlı bir bahçe işine dönüştürdü.

Bu rehberde armudun iklim ve toprak isteklerini, anaç seçimini, dikimi, terbiye ve budamayı, tozlanmayı, gübreleme ve sulamayı, başlıca hastalık ve zararlıları, hasat ve depolamayı ele alıyoruz. Son bölümde Türkiye’de öne çıkan çeşitleri kısaca tanıtıyoruz. Bilgiler Tarım ve Orman Bakanlığına bağlı araştırma enstitüleri ile il müdürlüklerinin yayınlarına dayanıyor.

İçindekiler

İklim ve Toprak İstekleri
Anaç Seçimi: Ayva mı, Çöğür mü?
Bahçe Tesisi, Dikim ve Tozlanma
Terbiye, Budama ve Seyreltme
Gübreleme ve Sulama
Başlıca Sorunlar: Ateş Yanıklığı ve Armut Psillidi
Hasat Olumu ve Depolama
Türkiye’de Öne Çıkan Armut Çeşitleri
Sık Sorulan Sorular
İlgili Rehberler

İklim ve Toprak İstekleri

Armut ılıman iklim meyvesidir. Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü’nün (Yalova) broşürüne göre ağaçlar kış dinlenmesinde −20 ile −25 °C arasındaki soğuklara kısa süre dayanabilir. Soğuk ne kadar kısa sürerse zarar da o kadar az olur. Eğirdir’deki Meyvecilik Araştırma Enstitüsü bu sınırı −25 ile −30 °C olarak verir ve uzun süren şiddetli donlarda sürgün uçlarının zarar görebileceğini ekler.

Soğuklama ve ilkbahar donu

Çeşitlerin çoğu düzenli çiçek açmak için kışın 7,2 °C’nin altında toplam 1000–1500 saat soğuklamaya ihtiyaç duyar. Bu ihtiyaç karşılanmazsa çiçeklenme düzensizleşir ve verim düşer. Ankara ve Kieffer düşük soğuklama isteyen çeşitler arasında sayılır. Armut elmadan daha erken çiçek açtığı için ilkbahar geç donlarına karşı daha risklidir. Tam çiçek döneminde çiçekler −2,2 °C’nin, küçük meyveler ise −1,1 °C’nin altında zarar görür. Bu nedenle soğuk havanın biriktiği çukur arazilere armut bahçesi kurulmamalıdır. Armut rüzgâra da hassastır. Soğuk rüzgâr alan yerlerde rüzgâr kıran tesis edilmelidir.

Toprak

Uygun anaç seçildiğinde kumlu-tınlıdan killi-tınlıya kadar pek çok toprakta armut yetiştirilebilir. En iyi sonuç derin, geçirgen, sıcak ve organik maddece zengin topraklarda alınır. Uygun pH 6–7 civarındadır. Aşırı kuru ve kumlu topraklarda meyveler küçük, şekilsiz ve kumlu olur. Nemli ve killi topraklarda ise meyve iri ama yavan olur ve depo ömrü kısalır. Kireçli topraklarda ayva anacı kullanılmamalıdır, çünkü bu anaç demir noksanlığına bağlı sararmaya (kloroz) çok yatkındır.

Anaç Seçimi: Ayva mı, Çöğür mü?

Anaç, ağacın boyunu, verime yatma süresini, dikim sıklığını ve toprağa uyumunu belirler. Armutta iki ana grup kullanılır.

Ayva klon anaçları

Quince A: Küçük ağaç oluşturur ve erken meyveye yatırır. Düzenli sulandığında kaliteli meyve verir. Ancak ateş yanıklığına çok hassastır ve yüksek pH’lı topraklarda klorozdan etkilenir.
Quince C: Ayva anaçlarının en bodurudur ve sık dikime uygundur. Kökleri yüzeysel olduğu için destek ister.
BA 29: Çeşitlerin büyük çoğunluğuyla ara anaç gerektirmeden uyuşur. Ayva anaçları içinde kirece en dayanıklı olanıdır. Ateş yanıklığına orta derecede hassastır.

Ayva anaçlarında en önemli konu aşı uyuşmazlığıdır. Yalova enstitüsünün broşürüne göre Santa Maria, Abbé Fétel, Beurre Hardy, Doyenne du Comice ve Conference Quince A ile uyuşur. Williams, Coscia, Beurre Bosc, Dr. Jules Guyot, Starkrimson, Akça ve Deveci ise uyuşmaz. Bu çeşitler ayva üzerine aşılanacaksa araya Beurre Hardy ara anacı konur. Akça konusunda kaynaklar ayrışır: Meyvecilik Araştırma Enstitüsü bu çeşidi Quince A ile uyumlu olarak gösterir. Bu nedenle fidan alırken anaç ve çeşit uyumunu fidancıya mutlaka teyit ettirin. Ayva anaçlı bahçelerde kökler yüzeye yakın olduğundan toprak işleme 10–15 cm derinlikte tutulmalıdır.

Çöğür ve armut klon anaçları

Armut çöğürü derin ve kireçli topraklara uyum sağlar. Ancak yüksek boylu ağaçlar oluşturur ve geç meyveye yatırır. Ahlat derin köklüdür ve kurak, kireçli topraklarda kullanılır. Verimi iyi olsa da meyve kalitesi düşüktür. Old Home × Farmingdale melezlerinden oluşan OH×F serisi armut klon anaçları ise uyuşmazlık göstermez ve ateş yanıklığına dayanıklıdır. Bu seride ticari olarak en çok kullanılan anaç yarı bodur OH×F 333’tür.

Bahçe Tesisi, Dikim ve Tozlanma

Armut çiçekleri — Çiçeklenme dönemindeki armut
Fotoğraf: Anne Burgess, Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0

Dikim

Dikimden önce mutlaka toprak analizi yaptırılmalıdır. Sertifikalı, bir yaşlı ve iyi dallanmış fidanlar tercih edilmelidir. İyi dallanmış fidan, ağacın erken meyveye yatmasına yardımcı olur. Dikim, ılıman bölgelerde Kasım–Ocak, soğuk bölgelerde Şubat–Mart aylarında yapılır. Aşı yeri mutlaka toprak üstünde kalmalı, fidan dikildikten sonra can suyu verilmelidir. Ağır topraklarda set üzerine dikim önerilir.

Dikim aralığı anaca göre değişir. Yalova enstitüsü Quince A üzerindeki çoğu çeşit için 3×5 m, armut çöğürü için 5×7 m önerir. Meyvecilik Araştırma Enstitüsü ise ayva anacında sıra arasını 3–4 m, yarı bodur anaçlarda 4–6 m, çöğürde 6–8 m olarak verir. Destek sistemli sık dikim bahçelerinde sıra üzeri mesafe 0,5–1,5 m’ye kadar düşebilir. Kuvvetli anaçlarda ekonomik verim için 5–6 yıl beklemek gerekirken zayıf ayva klonlarında bu süre 2–3 yıla iner.

Tozlanma ve tozlayıcı çeşit

Armut çeşitlerinin çoğu kendine kısır ya da kısmen kendine verimlidir. Bu nedenle bahçe tek çeşitle kurulmamalıdır. Aynı dönemde çiçek açan en az 3–4 çeşitten oluşan bir dikim planı ve çiçeklenmede bahçeye konan arı kovanları önerilir. Meyvecilik Araştırma Enstitüsü’nün yayınında çeşitlere göre uygun tozlayıcılar şöyle verilir:

Santa Maria: Abbé Fétel, B.P. Morettini, Williams, Passe Crassane
Williams: Akça, Mustafabey, Dr. Jules Guyot, Beurre Bosc, Doyenne du Comice, Passe Crassane, Beurre Hardy
Ankara: Akça, Abbé Fétel, Coscia
Deveci: Akça, Passe Crassane, B.P. Morettini, Packham’s Triumph, June Gold

Ankara İl Tarım ve Orman Müdürlüğü, Ankara armudu için iki ya da üç sıra ana çeşide bir sıra tozlayıcı dikilmesini önerir.

Terbiye, Budama ve Seyreltme

Armut doğal olarak dik büyür. Bu yüzden doruk dallı, değişik doruk dallı, palmet ve kordon gibi dikine yakın terbiye sistemleri daha kolay uygulanır. Terbiye dikimle başlar ve 3–4 yıl sürer. Meyvecilik Araştırma Enstitüsü’ne göre merkezi lider sisteminde kısmi verim 4–5. yılda, tam verim 6–10. yılda alınır.

Dal kesmek yerine sürgünleri eğmek, bağlamak ve dal açmak tercih edilmelidir. Bu, ağacın erken meyveye yatmasını sağlar.
Ateş yanıklığının görüldüğü yerlerde hafif budama yapılmalıdır. Şiddetli budama taze sürgünü artırır, bu da hastalığı kolaylaştırır.
Budama aletleri keskin olmalı ve her ağaçtan sonra dezenfekte edilmelidir. Budama artıkları bahçeden çıkarılmalıdır.

Armut elmaya göre daha az seyreltme ister. Meyve tutumu yüksek değilse seyreltmeye gerek kalmaz. Gerektiğinde elle seyreltme, çiçeklenmeden sonraki 50–70 gün içinde yapılabilir.

Gübreleme ve Sulama

Gübreleme

Gübre ihtiyacı analizle belirlenir. Yalova enstitüsü toprak analizinin her yıl, yaprak analizinin üç yılda bir yapılmasını önerir. Makro besinler hemen her yıl, mikro besinler ihtiyaca göre verilir. Armutta demir ve bor noksanlığı sık görülür. Gübre taç izdüşümüne serpilmeli, gövdeye ve köklere doğrudan değmemelidir. Armut azota elmadan daha fazla tepki verir. Aşırı azot sürgün büyümesini artırır ve ateş yanıklığını kolaylaştırır. Bu yüzden azotlu gübreleme dengeli tutulmalıdır. Üç yılda bir dekara 3–4 ton iyi yanmış çiftlik gübresi vermek toprak yapısını iyileştirir.

Sulama

Yalova enstitüsünün sulama broşürüne göre ayva anaçlı bahçelerde yaklaşık 20 günde bir, çöğür anaçlı bahçelerde 30 günde bir sulama yapılır. Güzlük ve kışlık çeşitlerde sulama dönemi Mayıs–Eylül arasıdır. Daha kurak ve karasal Ankara koşullarında il müdürlüğü, bodur ayva üzerindeki ağaçların Mayıs ortasından Eylül ortasına kadar 10 günde bir sulanmasını önerir. Susuz kalan ağaçta meyve küçülür ve taş hücreleri artar. Öte yandan kışlık çeşitler aşırı sulanırsa depo ömrü kısalır. Ateş yanıklığı riskine karşı yağmurlama yerine damla sulama tercih edilmelidir.

Başlıca Sorunlar: Ateş Yanıklığı ve Armut Psillidi

Ateş yanıklığı

Ateş yanıklığı (Erwinia amylovora) armudun en yıkıcı hastalığıdır ve ağacı tamamen kurutabilir. Bakanlığın Zirai Mücadele Teknik Talimatları’na göre bakteri kışı bir önceki yılın dal ve gövde yaralarının kenarındaki kabukta geçirir. İlkbaharda yağmur, rüzgâr ve böceklerle çiçeklere ve taze sürgünlere taşınır. Günlük ortalama sıcaklığın 15 °C ve üzerinde olduğu yağmurlu, nemli günler enfeksiyon için en uygun koşullardır.

Hastalanan çiçek ve yapraklar ateşte yanmış gibi kararır. Taze sürgün uçları geriye kıvrılarak “çoban değneği” şeklini alır. Nemli havada krem renkli bir akıntı görülür. Başlıca önlemler şunlardır:

Bulaşık bölgelerden fidan, aşı kalemi ve anaç alınmamalıdır.
Hastalıklı dallar enfeksiyonun en az 30–40 cm altından kesilip yakılmalıdır.
Budama aletleri her kesimden sonra %10’luk çamaşır suyu çözeltisiyle dezenfekte edilmelidir.
Aşırı azotlu gübrelemeden ve yağmurlama sulamadan kaçınılmalıdır.
Hastalık görülen bahçelerde arı kovanı bulundurulmamalıdır.
Toprak pH’sı 5,5–6,5 aralığında tutulmalı, mümkünse dayanıklı anaç ve çeşit seçilmelidir.

Armut psillidi

Armut psillidi (Cacopsylla pyri) yılda 3–4 döl verir ve kışı ergin olarak kabuk çatlaklarında geçirir. Nimfler yaprak altında beslenir ve tatlımsı bir madde salgılar. Bu maddenin üzerinde gelişen isli küf (fumajin) meyvenin pazar değerini düşürür. Yoğun bulaşmada yaprak ve meyve dökülür, ağaç zayıflar. Zararlı ayrıca ateş yanıklığının yayılmasına da katkıda bulunur. Teknik talimata göre ilaçlama için uygun zaman, kışlayan dölün yumurtaları açılıp 2. ve 3. dönem nimflerin görüldüğü, tatlımsı akıntının henüz başlamadığı dönemdir. Sürgünlerin %15’inden fazlasında bulaşma varsa mücadele gerekir. Ara ziraattan ve aşırı azottan kaçınmak, su sürgünlerini budamak ve Anthocoris gibi doğal düşmanları korumak önemli kültürel önlemlerdir.

Karaleke, memeli pas, külleme, kırmızı örümcek, armut kaplanı ve elma içkurdu da armutta sık görülen diğer sorunlardır. Kimyasal mücadele gerektiğinde yalnızca ruhsatlı bitki koruma ürünleri kullanılmalı ve etiketteki doza uyulmalıdır. Reçeteyi yetkili bir ziraat mühendisi ya da İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü düzenlemelidir.

Hasat Olumu ve Depolama

Erkenci ve yazlık çeşitler yeme olumunda toplanıp doğrudan pazara sunulur. Güzlük ve kışlık çeşitler ise hasat olumunda toplanır ve depoda ya da olgunlaştırma odasında yeme olumuna getirilir. Hasat zamanını belirlemek için birkaç ölçüt birlikte kullanılır:

Tam çiçekten hasada geçen gün sayısı: Her çeşit için oldukça sabittir. Örneğin Meyvecilik Araştırma Enstitüsü bu süreyi Santa Maria için 105–115, Williams için 130–140, Deveci için 165–175 gün olarak verir.
Meyve eti sertliği: Penetrometreyle, meyvenin ekvator bölgesinde kabuk soyularak ölçülür.
Suda çözünür kuru madde (SÇKM): Refraktometreyle ölçülür.
Nişasta parçalanması: Ortadan kesilen meyveye iyot çözeltisi sürülerek izlenir.
Zemin rengi: Kabuk renginin yeşilden sarıya dönmesi takip edilir.

Erken hasat edilen meyvede kabuk yanıklığı, buruşma ve depo dayanımında düşüş görülür. Geç hasatta ise döküm, unlulaşma ve et kararması artar. Hasat elle, meyve sapıyla birlikte ve 2–3 seferde yapılmalıdır.

Meyve hasattan sonra bekletilmeden soğuğa alınmalıdır. Bartın İl Tarım ve Orman Müdürlüğü’nün yayınına göre depoya girişte geçen her gün, depo ömrünü 7–10 gün kısaltır. Armutlar genellikle 0 °C civarında ve %90–95 nemde saklanır. Olgun armut −2,8 °C’de donduğu için depo sıcaklığı bu sınıra yaklaştırılmamalıdır. Uzun süreli muhafazada oksijen ve karbondioksit oranlarının ayarlandığı kontrollü atmosfer depolar kullanılır.

Türkiye’de Öne Çıkan Armut Çeşitleri

Yalova enstitüsünün milli tescil listesinde Abbé Fétel, Akça, Ankara, Deveci, Kieffer, Mustafabey ve Santa Maria gibi armut çeşitleri yer alır. Bakanlık yayınlarına göre başlıca çeşitlerin öne çıkan özellikleri şöyledir:

Akça: Yerli ve erkenci bir yazlık çeşittir. Temmuz’un ilk haftasında olgunlaşır. Meyvesi küçük, tatlı ve suludur. Pek çok çeşit için iyi bir tozlayıcıdır.
Santa Maria: Ağustos başında olgunlaşan, iri, sulu ve açık sarı kabuklu, tereyağı tipi bir çeşittir. Quince A ile uyuşur.
Williams: Dünyada en yaygın çeşitlerden biridir. Ağustos’un üçüncü haftasında olgunlaşır. Meyvesi orta iri ve çok suludur. Ateş yanıklığına hassastır ve ayva anacıyla uyuşmaz.
Abbé Fétel: Tam çiçekten hasada 155–165 gün geçen, SÇKM değeri yüksek bir güzlük çeşittir. Quince A ile uyuşur.
Ankara: Orta Anadolu’da yaygın, yerli ve kışlık bir çeşittir. Eylül sonunda hasat edilir. Meyvesi orta iri, sulu ve tatlıdır. Depo ömrü uzundur.
Deveci: Anadolu kökenli, Ekim ayında hasat edilen geç bir çeşittir. Meyvesi çok iri ve ince kabukludur. Uzun süre depolanabilir, ancak ateş yanıklığına hassastır.

Deveci ve Santa Maria çeşitlerinin ayrıntılı özelliklerini, tozlayıcılarını ve depolama koşullarını ayrı rehberlerimizde bulabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Armut ağacım çiçek açıyor ama meyve tutmuyor, neden?

En sık neden tozlayıcı eksikliğidir. Armut çeşitlerinin çoğu kendi poleniyle yeterli meyve bağlayamaz. Bahçede aynı dönemde çiçek açan uyumlu bir tozlayıcı çeşit ve arı bulunmalıdır. Çiçeklenmedeki don ve yağışlı hava da meyve tutumunu düşürür.

Her armut çeşidi ayva anacına aşılanabilir mi?

Hayır. Williams, Deveci ve Coscia gibi çeşitler Quince A ile uyuşmaz. Bu çeşitler ayva üzerine Beurre Hardy ara anacı kullanılarak aşılanır. BA 29 ise çeşitlerin çoğuyla ara anaçsız uyuşur.

Ateş yanıklığı görülen dalı nereden kesmeliyim?

Hastalıklı dal, belirtinin görüldüğü noktanın en az 30–40 cm altından kesilmeli ve bahçeden uzaklaştırılıp yakılmalıdır. Kesimden sonra makas dezenfekte edilmeden başka bir dala geçilmemelidir.

İlgili Rehberler

Kaynaklar

Kapak fotoğrafı: Dalında olgunlaşan armut meyveleri. Fotoğraf: Zeynel Cebeci, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Bu rehber genel bilgilendirme amaçlıdır. Bölgenize ve işletmenize özel öneriler için İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüze başvurunuz.