Santa Maria, Türkiye’de yaz sonunda pazara gelen armutların en bilinenlerinden biridir. İri, sulu ve tereyağı gibi yumuşak dokulu meyvesiyle sofralık armut olarak tercih edilir. Erken olgunlaşması ve ayva anacıyla sorunsuz uyuşması, onu sık dikimli modern bahçeler için de cazip kılar. Buna karşılık erken çiçek açması ve tozlayıcıya ihtiyaç duyması gibi dikkat isteyen yönleri de vardır.
Bu rehberde Santa Maria armudunun kökenini, meyve ve ağaç özelliklerini, yetiştiği bölgeleri, anaç ve tozlayıcı seçimini, bakımını, hasat zamanını ve muhafazasını ele alıyoruz. Genel armut bilgileri için armut yetiştiriciliği rehberimize de bakabilirsiniz.
İçindekiler
Kökeni ve Tarihçesi
Santa Maria, Avrupa armudu (Pyrus communis) grubunda yer alan bir çeşittir. Bakanlığa bağlı Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü’nün (Yalova) broşüründe Avrupa grubu çeşitler arasında sayılır ve enstitünün milli tescil listesinde yer alır. İncelediğimiz Bakanlık yayınlarında çeşidin hangi ülkede ve ne zaman elde edildiğine dair bir bilgi bulunmamaktadır.
Çeşit Türkiye’de uzun zamandır incelenmektedir. Yalova enstitüsü, Marmara’da yetiştirilen önemli armut çeşitlerinin hasat sonrası fizyolojisi üzerine yürüttüğü proje dizisinin üçüncüsünü 1987’de Santa Maria’ya ayırmıştır. Bu, çeşidin o yıllarda bile bölgenin önemli armutları arasında görüldüğünü gösterir.
Meyve ve Ağaç Özellikleri
Meyve ve sofralık kalite
Kilis İl Tarım ve Orman Müdürlüğü’nün yayınında Santa Maria “tereyağı tipi, iri, sulu ve açık sarı” bir çeşit olarak tanımlanır. Tereyağı tipi, olgunlaştığında eti yumuşayan ve ağızda eriyen armutları anlatır. Bu özellik çeşidin sofralık değerini yükseltir, ancak meyvenin taşıma ve tezgâh ömrünü de sınırlar.
Erzurum’un İspir ilçesinde yürütülen ve Yalova enstitüsünün Bahçe dergisinde yayımlanan bir çalışmada Santa Maria’nın sayısal değerleri şöyle bulunmuştur:
- Ortalama meyve ağırlığı: yaklaşık 271 g
- Meyve şekli: Denemedeki çeşitler içinde en uzun meyveye sahiptir (boy yaklaşık 100 mm, en yaklaşık 70 mm).
- SÇKM: %21,75 ile beş çeşit içinde en yüksek değer
- Meyve eti sertliği: 5,3 kg
Ağaç
İspir denemesinde Santa Maria’nın ağaç gelişimi orta düzeyde kalmıştır. Ağaç başına toplam verim diğer çeşitlerle benzer olmasına karşın, gövde kesit alanı başına verimde (0,31 kg/cm²) en yüksek değeri vermiştir. Bu, Santa Maria’nın küçük taçla iyi verim verebilen, sık dikime uygun bir çeşit olduğunu gösterir.
Erkencilik ve Yetiştiği Bölgeler
Santa Maria, yazlık ile güzlük çeşitler arasında yer alan erkenci bir çeşittir. Kilis İl Müdürlüğü’nün yayınına göre hasat Ağustos başında yapılır. Bu takvimde Williams’tan yaklaşık iki hafta, Ankara ve Deveci gibi kışlık çeşitlerden ise yaklaşık iki ay ya da daha fazla önce pazara çıkar. Daha serin ve yüksek İspir koşullarında hasat 25 Ağustos ile 10 Eylül arasına kaymıştır.
Yalova enstitüsünün Güneydoğu Marmara’daki armut bahçelerinde yaptığı taramada Santa Maria, örneklenen başlıca çeşitler arasında yer almıştır. Bu da çeşidin Marmara’da yaygın olarak yetiştirildiğini gösterir. Bakanlık yayınlarında çeşidin il bazında üretim dağılımına ilişkin bir bilgiye ulaşamadık.
Erken çiçeklenme ve don riski
İspir denemesinde Santa Maria, incelenen çeşitler içinde en erken çiçek açan çeşit olmuştur. Bartın İl Müdürlüğü’nün yayınında belirtildiği gibi armut zaten elmadan erken çiçek açtığı için ilkbahar donlarına karşı hassastır. Bu yüzden Santa Maria bahçesi, soğuk havanın biriktiği çukur arazilere kurulmamalı, hava akışı iyi yerler seçilmelidir.
Anaç ve Tozlayıcı İhtiyacı
Anaç
Santa Maria’nın en büyük avantajlarından biri, Yalova enstitüsünün broşüründe belirtildiği gibi Quince A ayva anacıyla uyuşmasıdır. Williams ve Deveci gibi çeşitlerde gereken ara anaca Santa Maria’da ihtiyaç duyulmaz. Ayva anacı küçük ağaç oluşturur, ağacı erken meyveye yatırır ve sık dikime imkân verir. Yalova enstitüsü Quince A üzerindeki çoğu çeşit için 3×5 m dikim aralığı önerir. Ancak ayva anaçları kireçli topraklarda demir noksanlığına bağlı sararmaya yatkındır, ateş yanıklığına da hassastır. Kireçli topraklarda BA 29 ya da çöğür anacı daha uygun olabilir.
Tozlayıcı çeşitler
Santa Maria’nın düzenli meyve bağlaması için bahçede uyumlu tozlayıcılar bulunmalıdır. Meyvecilik Araştırma Enstitüsü (Eğirdir) bu çeşit için şu tozlayıcıları önerir:
- Abbé Fétel
- B.P. Morettini
- Williams
- Passe Crassane
Santa Maria erken çiçek açtığı için tozlayıcının çiçeklenme döneminin ana çeşitle örtüşmesine özellikle dikkat edilmelidir. Çiçeklenmede bahçeye arı kovanı konması meyve tutumunu artırır.
Budama ve Bakım
Ayva anacı üzerindeki Santa Maria ağaçları küçük kaldığı için dikine yakın terbiye sistemleri ve destekli sık dikim sistemleri kolay uygulanır. Enstitünün Bahçe dergisindeki İspir çalışmasında da bodur anaçlarla sık dikim, arazisi parçalı bölgelerde birim alandan gelir artırmak için önemli bir hedef olarak gösterilir. Budamada şu noktalar önemlidir:
- Dalları kesmek yerine eğip bağlamak, ağacın erken ve düzenli meyve vermesini sağlar.
- Ateş yanıklığı riskine karşı şiddetli budamadan ve aşırı azotlu gübrelemeden kaçınılmalıdır.
- Ayva anacının kökleri yüzeye yakın olduğu için toprak işleme 10–15 cm derinlikte tutulmalı, düzenli sulama yapılmalıdır.
Kimyasal mücadele gerektiğinde yalnızca ruhsatlı bitki koruma ürünleri kullanılmalı ve etiketteki doza uyulmalıdır. Reçeteyi yetkili bir ziraat mühendisi ya da İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü düzenlemelidir.
Hasat Zamanı
Meyvecilik Araştırma Enstitüsü’nün yayınına göre Santa Maria’da tam çiçeklenmeden hasada kadar geçen süre 105–115 gün civarındadır. Aynı yayında hasat olumundaki meyve için şu değerler verilir:
- Meyve eti sertliği: 61–63 N
- SÇKM: %10,0–10,9
Bu değerler hasat olumunu gösterir. Meyve ağaçta tam yeme olumuna bırakılmaz. Tereyağı tipi armutlar ağaçta fazla bekletilirse çabuk yumuşar, unlulaşır ve dökülür. Kilis İl Müdürlüğü’nün yayınında da erken hasadın tat ve depo dayanımını, geç hasadın ise döküm ve unlulaşmayı artırdığı vurgulanır. Hasat elle, meyve sapıyla birlikte ve zedelemeden yapılmalıdır.
Muhafaza ve Raf Ömrü
Santa Maria, Deveci veya Ankara gibi kışlık çeşitler kadar uzun depolanan bir armut değildir. Erkenci ve tereyağı tipi olduğu için genellikle hasattan sonra kısa sürede pazara sunulur. Meyvecilik Araştırma Enstitüsü bu çeşit için şu muhafaza koşullarını verir:
- Sıcaklık: 0 °C
- Bağıl nem: %90–95
- Kontrollü atmosfer: %2–3 karbondioksit, %1–2 oksijen
Meyve hasattan sonra bekletilmeden soğuğa alınmalıdır. Bartın İl Müdürlüğü’nün yayınına göre depoya girişte geçen her gün, depo ömrünü 7–10 gün azaltır. Soğuk depodan çıkan armutlar bazen olgunlaşma yeteneğini kaybedebilir. Bu nedenle uzun muhafaza planlanıyorsa uzman desteği alınmalıdır. İncelediğimiz Bakanlık yayınlarında Santa Maria için gün veya hafta olarak kesin bir depo ve raf ömrü verilmemiştir.
Sık Sorulan Sorular
Santa Maria armudu ne zaman olgunlaşır?
Ilıman bölgelerde genellikle Ağustos başında hasat edilir. Serin ve yüksek yerlerde hasat Eylül başına kayabilir. Tam çiçeklenmeden itibaren yaklaşık 105–115 gün geçmesi beklenir.
Santa Maria için ara anaç gerekir mi?
Gerekmez. Santa Maria, Quince A ayva anacıyla doğrudan uyuşur. Bu yönüyle ara anaç isteyen Williams ve Deveci gibi çeşitlerden ayrılır.
Santa Maria’nın yanına hangi tozlayıcıları dikmeliyim?
Meyvecilik Araştırma Enstitüsü Abbé Fétel, B.P. Morettini, Williams ve Passe Crassane’ı önerir. Seçilen tozlayıcının Santa Maria ile aynı dönemde çiçek açması gerekir.
İlgili Rehberler
- Deveci Armudu: Özellikleri, Yetiştiriciliği, Hasat ve Depolama
- Armut Yetiştiriciliği: Anaç, Tozlanma, Budama, Hastalıklar ve Hasat
- Ayva Yetiştiriciliği: Eşme ve Ekmek Ayvası, Budama, Hastalık ve Hasat
Kaynaklar
- Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü (Yalova) – Armut Broşürü
- Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü (Yalova) – Milli Tescil Listesi
- Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü (Yalova) – Hasat Sonrası Fizyolojisi Bölümü Projeleri
- Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü (Yalova) – Haber Bülteni Sayı 99
- Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü, Bahçe Dergisi 38(1) – İspir Koşullarında Quince A Üzerine Aşılı Bazı Armut Çeşitleri
- Meyvecilik Araştırma Enstitüsü (Eğirdir) – Armut Yetiştiriciliği
- Kilis İl Tarım ve Orman Müdürlüğü – Armut ve Ayva Yetiştiriciliği
- Bartın İl Tarım ve Orman Müdürlüğü – Armut Yetiştiriciliği
Kapak fotoğrafı: Pazar tezgâhında Santa Maria armutları. Fotoğraf: Monoxyde, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Bu rehber genel bilgilendirme amaçlıdır. Bölgenize ve işletmenize özel öneriler için İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüze başvurunuz.
