Deveci, Türkiye’nin en tanınmış kışlık armut çeşitlerinden biridir. İri meyvesi, gevrek ve sulu eti ve uzun süre depoda kalabilmesiyle sonbahardan kışa kadar pazarda yer bulur. Ancak bu çeşidin yetiştiriciliği bazı özel bilgiler ister. Ayva anacıyla uyuşmaz, ateş yanıklığına hassastır ve hasat zamanı iyi ayarlanmazsa depo ömrü kısalır.
Bu rehberde Deveci armudunun kökenini, meyve ve ağaç özelliklerini, yetiştiği bölgeleri, anaç ve tozlayıcı seçimini, bakımını, hasadını ve depolanmasını ele alıyoruz. Genel armut bilgileri için armut yetiştiriciliği rehberimize de bakabilirsiniz.
İçindekiler
Kökeni ve Tarihçesi
Bakanlığa bağlı Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü’nün (Yalova) yayınında Deveci’nin kökeninin Anadolu olduğu belirtilir. Yani Deveci, yabancı kökenli pek çok ticari çeşidin aksine yerli bir çeşittir. Çeşit, enstitünün milli tescil listesinde yer alır.
Deveci, enstitünün uzun soluklu çalışmalarında da öne çıkmıştır. 1995 yılında kurulan ve 2004’e kadar izlenen bir adaptasyon denemesinde Deveci, Kieffer ile birlikte Marmara Bölgesi için “ümitvar geç çeşit” olarak seçilmiştir. Enstitü 1994’te Deveci’nin hasat sonrası fizyolojisi üzerine ayrı bir proje yürütmüş, daha sonra da depoda görülen kabuk yanıklığını önlemeye yönelik çalışmalar yapmıştır. Bu çalışmalar, çeşidin depolama açısından taşıdığı önemi gösterir.
Meyve ve Ağaç Özellikleri
Meyve
Yalova’daki denemede Deveci meyvelerinin ortalama ağırlığı yaklaşık 323 g olarak ölçülmüştür. İspir’de yürütülen ve enstitünün Bahçe dergisinde yayımlanan bir başka çalışmada da beş çeşit arasında en iri meyveyi yaklaşık 302 g ile Deveci vermiştir. Kilis İl Tarım ve Orman Müdürlüğü’nün yayınında meyve “çok iri, basık ve ince kabuklu” olarak tanımlanır.
- Şekil: Yalova denemesinde yuvarlak ya da yuvarlağa yakın, Kilis yayınında ise basık olarak tanımlanmıştır.
- Kabuk: İncedir. Zemin rengi sarıdır, güneş gören yüzü pembemsi kırmızı renk alır. Paslanma görülmez.
- Et: Beyaz, gevrek ve suludur. Tadı hafif tatlıdır. Yeme olumunda fazla yumuşamaz.
- Kalite değerleri: Yalova denemesinde SÇKM %13,4, meyve eti sertliği 6,1 kg olarak bulunmuştur.
Ağaç
Deveci ağacı yarı dik ve kuvvetli gelişir. İspir denemesinde sürgün uzunluğu ve gövde çapı artışı bakımından en güçlü gelişen çeşitler arasında yer almıştır. Yalova denemesinde ağaçlarda periyodisite, yani bir yıl bol bir yıl az ürün verme eğilimi gözlenmemiş, hasat öncesi meyve dökümü %7 civarında kalmıştır.
Yetiştiği Bölgeler
Bakanlık yayınlarında Deveci’nin özellikle Marmara Bölgesi’nde yaygın olduğu görülür. Yalova enstitüsünün Güneydoğu Marmara’daki armut bahçelerinde yaptığı virüs taramasında Deveci, örneklenen başlıca çeşitler arasında yer almıştır. Samsun İl Tarım ve Orman Müdürlüğü’nün yayınında da ildeki Deveci bahçelerinden söz edilir. Çeşit, Erzurum’un İspir ilçesindeki denemede olduğu gibi daha serin ve yüksek yerlerde de denenmiştir.
Deveci geç olgunlaşan bir çeşittir. Bu nedenle sonbaharın erken geldiği ve meyvenin olgunlaşmaya yetecek sıcaklık toplamını bulamadığı yerlerde dikkatli olunmalıdır. Hangi yörede başarılı olacağı konusunda İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğüne danışmak en doğru yoldur.
Anaç ve Tozlayıcı Çeşitler
Anaç seçimi
Yalova enstitüsünün broşürüne göre Deveci, Quince A ayva anacı ile uyuşmaz. Bu nedenle ayva anacı üzerinde yetiştirilecekse araya Beurre Hardy ara anacı konur. Enstitünün Yalova ve İspir denemelerindeki Deveci ağaçları da bu şekilde, Quince A üzerine Beurre Hardy ara anaçlı olarak yetiştirilmiştir. Meyvecilik Araştırma Enstitüsü’ne göre BA 29 anacı çeşitlerin büyük çoğunluğuyla ara anaç gerektirmeden uyuşur. Deveci için BA 29 düşünülüyorsa fidancıdan uyuşma durumu mutlaka teyit edilmelidir. Kireçli ve kurak topraklarda ise armut çöğürü daha güvenli bir seçenektir, ancak ağaçlar büyük olur ve geç meyveye yatar.
Tozlayıcılar
Deveci tek başına yeterli meyve bağlamaz. Bahçede aynı dönemde çiçek açan tozlayıcı çeşitler bulunmalıdır. Meyvecilik Araştırma Enstitüsü (Eğirdir) Deveci için Akça, Passe Crassane, B.P. Morettini, Packham’s Triumph ve June Gold’u önerir. Yalova enstitüsü de Akça, Bahribey, B.P. Morettini ve Passe Crassane’ı uygun tozlayıcılar olarak verir. İki listede ortak olan Akça, B.P. Morettini ve Passe Crassane, öncelikli seçenekler olarak düşünülebilir. Çiçeklenme döneminde bahçeye arı kovanı konması meyve tutumunu artırır.
Budama ve Bakımda Dikkat Edilecekler
Deveci kuvvetli gelişen bir çeşit olduğu için ağaç tacının kontrol altında tutulması önemlidir. Yalova denemesinde değişik doruk dallı terbiye sistemi kullanılmıştır. Dik büyüyen dallar kesilmek yerine eğilip bağlanarak açılmalıdır. Bu hem ağacın sakinleşmesini hem de erken meyveye yatmasını sağlar.
- Ateş yanıklığı: Kilis İl Müdürlüğü’nün yayınında Deveci’nin ateş yanıklığına hassas olduğu belirtilir. Bu yüzden şiddetli budamadan ve aşırı azotlu gübrelemeden kaçınılmalıdır. Hastalıklı dallar enfeksiyonun en az 30–40 cm altından kesilmeli, budama aletleri her kesimden sonra dezenfekte edilmelidir.
- Sulama: Deveci kışlık bir çeşittir. Yalova enstitüsü kışlık çeşitlerin güzlüklere göre daha az sulanmasını, aksi halde depo ömrünün kısalacağını vurgular.
- Meyve sinekleri: Samsun İl Müdürlüğü’nün yayınında, 2018 yılında ildeki Deveci bahçelerinde Akdeniz meyve sineği zararının %25’e yaklaştığı bildirilmiştir. Geç olgunlaşan meyvenin bu zararlıya uzun süre açık kaldığı unutulmamalı, bölgedeki tuzak takibi izlenmelidir.
Kimyasal mücadele gerektiğinde yalnızca ruhsatlı bitki koruma ürünleri kullanılmalı ve etiketteki doza uyulmalıdır. Reçeteyi yetkili bir ziraat mühendisi ya da İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü düzenlemelidir.
Hasat Zamanı
Deveci, Türkiye’de yetiştirilen armutlar içinde en geç hasat edilenlerden biridir. Yalova koşullarında hasat Ekim’in ilk yarısında, çoğunlukla Ekim ortasında yapılır. Daha serin İspir koşullarında ise hasat 24 Ekim ile 4 Kasım arasına kaymıştır.
Meyvecilik Araştırma Enstitüsü, Deveci için tam çiçeklenmeden hasada kadar geçen sürenin 165–175 gün olduğunu bildirir. Aynı yayına göre hasat olumundaki Deveci meyvesinde eti sertliği 53–60 N, SÇKM ise %14,5–15,5 arasında olmalıdır. Bu değerler, nişasta testi ve zemin rengiyle birlikte değerlendirilerek hasat günü belirlenir. Erken toplanan meyvede depoda kabuk yanıklığı ve buruşma artar. Geç toplanan meyvede ise depo ömrü kısalır ve iç bozulmalar görülür. Hasat elle, sapıyla birlikte ve meyveyi zedelemeden yapılmalıdır.
Depolamaya Uygunluk ve Muhafaza
Deveci, depolamaya uygun bir çeşit olarak bilinir. Hem Kilis İl Müdürlüğü hem de Meyvecilik Araştırma Enstitüsü yayınlarında çeşidin uzun süre depolanabildiği belirtilir. Meyvecilik Araştırma Enstitüsü’nün verdiği muhafaza koşulları şöyledir:
- Sıcaklık: 0 °C
- Bağıl nem: %90–95
- Kontrollü atmosfer: %0–2 karbondioksit, %1,5–2,5 oksijen
Meyve hasattan sonra bekletilmeden soğuk depoya alınmalıdır. Bartın İl Müdürlüğü’nün yayınına göre depoya girişte geçen her gün depo ömrünü 7–10 gün azaltır. Deveci’de en çok dikkat edilmesi gereken depo sorunu kabuk yanıklığıdır. Yalova enstitüsü bu sorunu önlemek için etilen engelleyici uygulamalar ve kontrollü atmosfer üzerinde çalışmıştır. Bu tür uygulamalar ruhsat ve uzman önerisi gerektirir. İncelediğimiz Bakanlık yayınlarında Deveci için ay olarak kesin bir depolama süresi verilmemiştir.
Pazar Değeri
Deveci’nin pazardaki gücü iri ve gösterişli meyvesinden, gevrek ve sulu etinden ve kış aylarına kadar satılabilmesinden gelir. Geç olgunlaştığı ve uzun depolandığı için yazlık çeşitlerin pazardan çekildiği dönemde arz sağlar. Yalova enstitüsünün bülteninde, Türkiye’nin üretim hacmine rağmen uluslararası pazarın istediği nitelikte çeşit bakımından eksik olduğu ve soğuk zincirde ürünün %25–30’unun kaybedildiği belirtilir. Bu nedenle Deveci’den iyi gelir elde etmenin yolu doğru hasat, hızlı soğutma ve uygun depolamadan geçer.
Sık Sorulan Sorular
Deveci armudu ayva anacına aşılanabilir mi?
Deveci, Quince A ayva anacıyla doğrudan uyuşmaz. Ayva anacı kullanılacaksa araya Beurre Hardy ara anacı konmalıdır. Yalova enstitüsünün denemelerinde de bu kombinasyon kullanılmıştır.
Deveci armudu ne zaman toplanır?
Ilıman Marmara koşullarında genellikle Ekim’in ilk yarısında ya da ortasında toplanır. Tam çiçeklenmeden itibaren yaklaşık 165–175 gün geçmesi, eti sertliği ve SÇKM değerleriyle birlikte hasat zamanını belirlemeye yardımcı olur.
Deveci için hangi tozlayıcıları dikmeliyim?
Bakanlık enstitüleri Akça, Passe Crassane ve B.P. Morettini’yi ortak olarak önerir. Bunlara ek olarak Bahribey, Packham’s Triumph ve June Gold da tozlayıcı olarak anılır.
İlgili Rehberler
- Santa Maria Armudu: Özellikleri, Tozlayıcıları, Hasat ve Muhafaza
- Armut Yetiştiriciliği: Anaç, Tozlanma, Budama, Hastalıklar ve Hasat
- Ayva Yetiştiriciliği: Eşme ve Ekmek Ayvası, Budama, Hastalık ve Hasat
Kaynaklar
- Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü (Yalova) – Armut Broşürü
- Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü, Bahçe Dergisi 38(1) – Marmara Bölgesi İçin Ümitvar Armut Çeşitleri IV
- Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü, Bahçe Dergisi 38(1) – İspir Koşullarında Quince A Üzerine Aşılı Bazı Armut Çeşitleri
- Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü (Yalova) – Hasat Sonrası Fizyolojisi Bölümü Projeleri
- Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü (Yalova) – Haber Bülteni Sayı 109
- Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü (Yalova) – Haber Bülteni Sayı 99
- Meyvecilik Araştırma Enstitüsü (Eğirdir) – Armut Yetiştiriciliği
- Kilis İl Tarım ve Orman Müdürlüğü – Armut ve Ayva Yetiştiriciliği
- Samsun İl Tarım ve Orman Müdürlüğü – SAMTİM Dergisi Sayı 68
- Bartın İl Tarım ve Orman Müdürlüğü – Armut Yetiştiriciliği
Kapak fotoğrafı: Deveci armudu: meyve görünümü ve kesiti. Fotoğraf: joergens.mi, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0
Bu rehber genel bilgilendirme amaçlıdır. Bölgenize ve işletmenize özel öneriler için İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüze başvurunuz.
