Türkiye, dünyanın en büyük kiraz üreticilerinden biridir. Kiraz hem iç pazarda hem de ihracatta değerli bir meyvedir. Ancak hassas bir türdür. Yetersiz kış soğuğu, çiçeklenme dönemindeki don, tozlayıcı çeşit eksikliği ya da hasat öncesi yağan bir yağmur, bir yıllık emeği kısa sürede boşa çıkarabilir. Bu nedenle başarılı bir kiraz bahçesi, doğru yer, doğru anaç ve doğru çeşit kombinasyonuyla kurulur.
Bu rehberde kirazın iklim ve soğuklama ihtiyacını, anaç seçimini, tozlanmayı, dikimi, budama ve terbiyeyi, sulama ve gübrelemeyi, kiraz sineğini, meyve çatlamasını ve hasadı ele alıyoruz. Bilgiler Tarım ve Orman Bakanlığına bağlı araştırma enstitülerinin yayınlarına dayanıyor.
İçindekiler
İklim İstekleri ve Soğuklama İhtiyacı
Kiraz ılıman iklim meyvesidir ve kışın dinlenmeye girer. Yalova Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü’nün yayınına göre kiraz ağaçları kış dinlenmesinde −20 ile −26 °C arasındaki soğuklara dayanabilir. Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü ise gövde ve ana dallar için bu sınırı −26 ile −28 °C olarak verir. Ancak kış sıcaklığının sık sık −20 °C’nin altına düştüğü yerlerde kiraz yetiştiriciliği önerilmez. Şiddetli soğuklar tomurcuklara ve genç dallara zarar verir, dal çatallarında kabuk çatlamasına yol açar.
Soğuklama neden önemli?
Kirazın düzenli ve bol çiçek açabilmesi için kışın belirli bir süre soğuk geçirmesi gerekir. Buna soğuklama ihtiyacı denir. Enstitü yayınlarına göre çeşitlerin çoğu 7,2 °C’nin altında toplam 1100–1700 saat soğuklamaya ihtiyaç duyar. Kışı çok ılık geçen sahil bölgelerinde bu ihtiyaç karşılanmazsa çiçeklenme düzensizleşir ve verim düşer. Bu nedenle ılık bölgelerde düşük soğuklama ihtiyacı olan çeşitler seçilmelidir.
Çiçeklenme dönemi ve don
Kiraz erken çiçek açtığı için ilkbahar geç donlarına karşı hassastır. Çiçeklenme döneminde sıcaklığın −2 ile −5 °C’nin altına düşmemesi ve havanın yağışsız olması istenir. Soğuk havanın biriktiği don çukurlarına kiraz bahçesi kurulmamalıdır. Hava akışı iyi olan meyilli ve yamaç araziler tercih edilmelidir.
Toprak ve Anaç Seçimi
Kiraz geçirgen, derin, organik madde ve besin bakımından zengin toprakları sever. Uygun pH 6–7 civarındadır. Kabul edilebilir aralık 5,5–7,5 olarak verilir. Kireci yüksek, kumlu ve kıraç topraklara kiraz bahçesi kurulmamalıdır. Ancak toprağa uygun anaç seçilerek kumlu-tınlıdan killi-tınlıya kadar farklı topraklarda yetiştiricilik yapılabilir.
Anaç, ağacın boyunu, verime yatma süresini ve toprağa uyumunu belirler:
- Kuş kirazı (Mazzard, örneğin F12/1): Kuvvetli gelişen bir anaçtır. Ağaçlar büyük olur ve geç verime yatar. Dikim aralığı 6×6 m veya 6×5 m civarındadır.
- İdris (Mahlep, örneğin SL64): Kireçli ve kurak topraklara daha uyumludur. Üzerine aşılanan ağaçlar kuş kirazına göre daha küçük kalır.
- Klonal ve bodur anaçlar (Gisela 5, MaxMa 14, Weiroot 158 vb.): Daha küçük ağaç, erken verim ve sık dikim imkânı sağlar. Ancak bu anaçlar iyi toprak, düzenli sulama ve dikkatli bakım ister.
Yalova enstitüsünün uyardığı önemli bir nokta vardır. Lapins gibi kendine verimli ve çok meyve tutan çeşitler bodur anaçlara aşılanmamalıdır. Aksi halde ağaç aşırı ürün yükü altında küçük meyve verir ve zayıflar.
Tozlanma ve Çeşit Seçimi
Fotoğraf: Nevit Dilmen, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0
Kiraz, büyük ölçüde kendine kısır bir türdür. Çeşitlerin çoğu kendi polenleriyle yeterli meyve bağlayamaz. Bu nedenle bahçeye mutlaka uyumlu tozlayıcı çeşitler dikilmelidir. Enstitü yayınlarına göre tozlayıcıların oranı bahçede %12–15 olmalıdır. Tozlayıcı çeşidin ana çeşitle aynı dönemde çiçek açması şarttır.
Türkiye’nin en önemli ihracat çeşidi olan 0900 Ziraat için Lambert, Noble, Bigarreau Gaucher, Metron Late ve Starks Gold gibi çeşitlerden en az ikisi tozlayıcı olarak bulundurulmalıdır. Stella, Lapins, Sweetheart, Sandra Rosa, Skeena ve Sonata gibi çeşitler ise kendine verimlidir. Bu çeşitler hem tek başına meyve bağlayabilir hem de başka çeşitler için iyi tozlayıcıdır. Bahçede arı kovanı bulundurmak tozlanmayı önemli ölçüde artırır.
Bahçe Tesisi ve Dikim
Bahçe kurulmadan önce toprak analizi yapılmalı ve sonbaharda derin sürüm uygulanmalıdır. Sıkışmış topraklarda dip kazanla (subsoiler) toprak altı gevşetilebilir. Dikimde sağlıklı, sertifikalı, aşılı ve bir yaşlı fidanlar tercih edilmelidir. Fidanların kırık ve yaralı kökleri dikimden önce temizlenir.
Dikim, bölgenin iklimine göre Kasım–Şubat arasında yapılır. Ilıman bölgelerde Kasım–Aralık, soğuk bölgelerde ise gözler uyanmadan önce ilkbahar başı tercih edilir. Aşı yeri mutlaka toprak üstünde kalmalıdır. Dikim aralığı anaca göre değişir. Bodur anaçlarda yaklaşık 2,5×5 m, yarı bodur ve kuvvetli anaçlarda 5×5 m veya 5×7 m önerilir.
Budama ve Terbiye
Kirazda budama, fidan dikildiği andan itibaren başlar. Ağaçlar dik büyüme eğiliminde olduğu için dikine yakın terbiye sistemleri daha kolay uygulanır. Türkiye’de en yaygın sistemler doruk dallı ve değişik doruk dallı terbiye şekilleridir. Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü’nün önerileri şöyle özetlenebilir:
- Fidan, dikildiği yıl gözler kabarırken 70–75 cm yükseklikten kesilir.
- Aşı noktasından itibaren yaklaşık 40 cm yüksekliğe kadar çıkan sürgünler alınır.
- Liderin altında 25–30 cm aralıklı, gövdeyle 45–60° açı yapan yaklaşık 4 ana dal bırakılır.
- İlk yıllarda, özellikle ilk 3 yıl dal açma (dal eğme) uygulanır. Dar açılı dallar hem kırılmaya yatkındır hem de geç meyveye yatar.
- Sonraki yıllarda zayıf dallar ile ana dallara rakip olan obur dallar çıkarılır.
Büyük kesim yüzeyleri korunmalı, budama aletleri temiz tutulmalıdır. Bu önlemler bakteriyel kanser gibi hastalıkların yayılmasını azaltır.
Sulama ve Gübreleme
Sulama
Düzenli ve kaliteli verim için sulama gereklidir. Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü’nün yayınına göre yıllık yağışı 600 mm’nin altında olan yerlerde yılda 2–3 sulama genellikle yeterlidir. Kurak yıllarda çiçeklenme döneminde toprak nemli tutulmalıdır. Önerilen yöntemler damla sulama ve mini yağmurlamadır. Dikkat edilmesi gereken bir nokta da şudur: hasat öncesinde ve hasat sırasında aşırı sulama meyve çatlamasını artırır. Bu nedenle olgunlaşma döneminde sulama dengeli yapılmalıdır.
Gübreleme
Gübre ihtiyacı analiz sonuçlarına göre belirlenmelidir. Yalova enstitüsü toprak analizinin her yıl, yaprak analizinin ise üç yılda bir yapılmasını önerir. Makro elementler her yıl, mikro elementler ise ihtiyaç olduğunda verilir. Fosforlu ve potasyumlu gübreler genellikle sonbaharda uygulanır. Azot ise bölünerek ilkbaharda, çiçek dökümünden sonra ve hasattan sonra verilir. Gübre taç izdüşümü içine, gövdeye ve köklere doğrudan temas etmeyecek şekilde serpilmelidir. İki yılda bir iyi yanmış ahır gübresi vermek de toprağın organik maddesini artırır.
Kiraz Sineği ve Diğer Önemli Sorunlar
Kirazın en önemli zararlısı kiraz sineğidir (Rhagoletis cerasi). Bakanlığa bağlı Zirai Mücadele Merkez Araştırma Enstitüsü’nün yayınına göre zararlı kışı toprakta pupa olarak geçirir. Erginler sıcaklığa ve bölgeye bağlı olarak Mayıs’ın ilk haftasından itibaren çıkar. Dişiler yaklaşık bir hafta sonra meyveye yumurta bırakır. Larvalar meyve etinde beslenir. Meyve kahverengileşir, çürür ve pazar değerini kaybeder. Zarar en çok orta ve geç mevsim çeşitlerinde görülür.
- İzleme: En erkenci çeşit ben düşme dönemine gelmeden yaklaşık bir hafta önce, dekara 2 adet amonyak kapsüllü sarı yapışkan tuzak, ağaçların güneydoğu yönüne asılır. İlk ergin yakalandığında mücadele zamanı gelmiş demektir.
- Kültürel önlemler: Hasatta ağaçta meyve bırakılmamalıdır. Yere dökülen kurtlu meyveler toplanıp derine gömülmelidir. Sonbaharda toprak işlenmelidir. Kiraz bahçelerinin yakınına yabani kiraz ve hanımeli dikilmemelidir.
- Biyoteknik mücadele: Düşük ve orta yoğunluklu bahçelerde ilk ergin yakalandıktan sonra ağaç başına 4 sarı yapışkan tuzak asılabilir.
Diğer önemli sorunlar arasında kiraz sülüğü, yaprak bükenler, kök ve gövde kurtları, monilya ve bakteriyel kanser sayılabilir. Kimyasal mücadele gerektiğinde yalnızca ruhsatlı bitki koruma ürünleri kullanılmalı ve etiketteki doza uyulmalıdır. Reçeteyi yetkili bir ziraat mühendisi ya da İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü düzenlemelidir. Reçeteyi yetkili bir ziraat mühendisi ya da İl/İlçe Müdürlüğü düzenlemelidir. Hasada kalan süreye özellikle dikkat edilmelidir.
Meyve Çatlaması ve Hasat
Çatlama
Olgunlaşma ve hasat döneminde yağan yağmur, kirazda meyve çatlamasına yol açar. Çatlayan meyveler mantar enfeksiyonlarına açık hale gelir ve pazar değerini kaybeder. Çeşitlerin çatlamaya duyarlılığı birbirinden çok farklıdır. Alata enstitüsünün verilerine göre Early Burlat’ta çatlama oranı yaklaşık %25, Lambert’te %18, Vista’da %3’tür. 0900 Ziraat ise neredeyse hiç çatlamaz. Yağışın sık görüldüğü yerlerde çatlamaya dayanıklı çeşit seçmek ve hasat öncesinde aşırı sulamadan kaçınmak en etkili önlemlerdir.
Hasat
Kiraz ağaçtan koparıldıktan sonra olgunlaşmaz. Bu nedenle meyveler çeşide özgü renk, tat ve iriliğe ulaştığında, yeme olumunda toplanmalıdır. Erken toplanan meyve soluk, az tatlı ve küçük olur. Geç toplanan meyve ise yumuşar ve taşımaya dayanıksız hale gelir. Hasat elle ve sapıyla birlikte, sıcak olmayan saatlerde yapılmalıdır. Bu sırada bir sonraki yılın ürününü verecek meyve dalcıkları (buketler) koparılmamalıdır. Meyveler küçük ve içi yumuşak malzemeyle kaplı kaplara konmalı, gölge ve serin bir yerde bekletilmelidir. İhracata gidecek meyveler hızla 4 °C’nin altına soğutulur. Enstitü yayınlarına göre dekara 800–1000 kg verim başarılı kabul edilir.
Sık Sorulan Sorular
Kiraz ağacım neden çiçek açıyor ama meyve tutmuyor?
En sık neden tozlayıcı eksikliğidir. Kirazın çoğu çeşidi kendine kısırdır ve aynı dönemde çiçek açan uyumlu bir tozlayıcıya ihtiyaç duyar. Çiçeklenme dönemindeki don, yağışlı hava ve arı yetersizliği de meyve tutumunu azaltır.
Ilık sahil bölgelerinde kiraz yetiştirilebilir mi?
Kirazın çoğu çeşidi 7,2 °C’nin altında 1100–1700 saat soğuklama ister. Bu ihtiyacın karşılanmadığı ılık bölgelerde çiçeklenme düzensizleşir. Böyle yerlerde düşük soğuklama ihtiyacı olan çeşitler için İl/İlçe Müdürlüğüne danışılmalıdır.
Kiraz sineği için tuzakları ne zaman asmalıyım?
Tuzaklar, en erkenci çeşidin ben düşme dönemine gelmesinden yaklaşık bir hafta önce asılmalıdır. Amaç ilk ergini yakalayıp mücadele zamanını doğru belirlemektir.
İlgili Rehberler
- Kiraz Sineği (Rhagoletis cerasi): Biyolojisi, Tuzakla İzleme ve Mücadele
- Kayısı Yetiştiriciliği: Geç Don, Anaç, Monilya, Hasat ve Kükürtleme
- Erik Yetiştiriciliği: Can, Japon ve Avrupa Erikleri, Tozlanma ve Hasat
Kaynaklar
- Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü (Yalova) – Kiraz Broşürü
- Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü – Kiraz Yetiştiriciliği
- Zirai Mücadele Merkez Araştırma Enstitüsü – Kiraz Sineği Çiftçi Bülteni
- Tarım ve Orman Bakanlığı Gıda ve Kontrol Genel Müdürlüğü – Kiraz Üretici Bilgi Dokümanı
Kapak fotoğrafı: Çiçek açmış ağaçlarıyla modern bir kiraz bahçesi. Fotoğraf: Lendskaip, Wikimedia Commons, CC0
Bu rehber genel bilgilendirme amaçlıdır. Bölgenize ve işletmenize özel öneriler için İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüze başvurunuz.
