Lahana, karnabahar ve brokoli aynı türün, Brassica oleracea‘nın farklı formlarıdır. Serin havayı seven bu lahanagiller sonbahar ve kış aylarında taze ürün sağlar. Lahanada baş, karnabaharda beyaz taç, brokolide açmamış çiçek tomurcukları yenir. Akraba oldukları için yetiştirme teknikleri ve hastalık-zararlıları büyük ölçüde ortaktır.
Bu rehberde tür ve çeşit tiplerini, iklim ve toprak isteklerini, fide yetiştirmeyi, dikim zamanı ve sıklığını, gübrelemeyi, sulamayı, karnabaharda tacın beyaz kalmasını, başlıca hastalık ve zararlıları, hasadı ve muhafazayı ele alıyoruz. Sayısal değerler Bakanlığa bağlı enstitü ve il müdürlüklerinin yayınlarından alınmıştır.
İçindekiler
Türler ve Çeşit Tipleri
Baş lahana: beyaz ve kırmızı
Baş lahana iki yıllık bir bitkidir. Üretici ilk yıl oluşan başı hasat eder. Beyaz lahana en yaygın tiptir. Kırmızı lahananın dış yaprakları da başın içi de mordur. Samsun İl Müdürlüğü yayınında belirtildiği gibi, kırmızı lahana fidelerinin en geç 15 Ağustos’a kadar dikilmesi gerekir.
Karalahana
Karalahana baş bağlamaz. Yaprakları gövde boyunca tek tek gelişir ve gerektikçe toplanır. Özellikle Karadeniz Bölgesi’nde kışlık yaprak sebzesi olarak önemlidir. İklim, toprak, fide ve bitki koruma konularında baş lahana için verilen genel ilkeler karalahanaya da uygulanabilir.
Karnabahar
Karnabaharda yenen kısım, çiçek tablası denilen etli taçtır. En yaygın tip beyaz taçlı karnabahardır. Bunun yanında brokoli ile karnabahar melezi olan yeşil ve mor taçlı tipler de vardır. Çeşitlerin olgunlaşma süresi 50 ile 150 gün arasında değişir. Farklı olgunluk gruplarıyla hasat sezonu uzatılabilir.
Brokoli
Brokolide sıkı, yeşil çiçek tomurcuğu kümesi hasat edilir. Ana baş kesildikten sonra yaprak koltuklarından çıkan yan sürgünler daha küçük başlar verir. Melez brokoli çeşitlerinde ilk hasat dikimden 50–80 gün sonra başlar.
Çeşit seçiminde tescilli ve sertifikalı tohum kullanılmalıdır. Bakanlığın Tohumluk Tescil ve Sertifikasyon Merkezi her yıl yeni tescil edilen çeşitleri kataloglarda yayımlar. 2025 kataloğunda erken hasatlı brokoli, “erkenci kışlık” tipte karnabahar ve mor başlı kırmızı lahana çeşitleri bulunmaktadır.
İklim ve Toprak İstekleri
Üç tür de serin iklim sebzesidir ve yaz sıcağında kaliteleri düşer. Sıcaklık istekleri birbirine yakın olsa da aynı değildir:
- Baş lahana: En iyi 15–20 °C’de gelişir. Samsun İl Müdürlüğü yayınına göre 25 °C’de büyüme durur ve başlar küçük kalır. Geççi çeşitler –10 °C’ye kadar dayanabilir.
- Karnabahar: Lahanaya göre soğuğa daha hassastır. Taç oluşumu için en uygun sıcaklık 15–20 °C’dir. Taç oluşmadan önceki fideler kısa süre –10 °C’ye dayanabilir. Olgunlaşan taçlar ise 0 °C’nin altında zarar görür. Soğuk vuran taçlarda yüzey tüylü ya da pürüzlü hale gelir ve pazar değeri düşer.
- Brokoli: Yaz ortalama sıcaklığının 20 °C’yi aştığı yerlerde ekonomik değildir. Yalova’daki Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü’nün broşüründe en uygun sıcaklık 15–17 °C, üst sınır 24 °C olarak verilmiştir. Hasat olgunluğundaki başlar hafif donda bile zarar görebilir.
Toprak olarak organik maddece zengin, su tutma kapasitesi iyi, ama fazla suyu da rahatça atan tınlı veya kumlu-tınlı topraklar tercih edilir. Bakanlık yayınlarında lahana için pH 6–6,5, karnabahar için 6–7,5 aralığı uygun bulunmuştur. Ağır topraklarda ve yağışlı yörelerde drenaj çok iyi olmalıdır. Lahana tuzlu topraklardan hoşlanmaz.
Lahanagilleri üst üste aynı tarlaya dikmek toprak yorgunluğuna ve hastalık birikmesine yol açar. Kaynaklar aynı tarlaya en az üç yıl lahanagil ekilmemesini önerir. Kök şişkinliği görülen tarlalarda bu süre çok daha uzun tutulmalıdır.
Fide Yetiştirme, Dikim Zamanı ve Dikim Sıklığı
Fide yetiştirme
Lahanagiller genellikle fideyle yetiştirilir. Tohumlar ufaktır: bir gramda 280–350 tohum bulunur ve en iyi 20–25 °C’de çimlenir. Fide yetiştirmek için viyol (çok gözlü fide tablası) en iyi yöntemdir. Ancak yastıkta da sıra arası 10–15 cm bırakılarak ekim yapılabilir. Yastık ekiminde fideler çıktıktan sonra 3–5 cm aralıkla seyreltilir.
- Lahana: Viyolde metrekareye 2–5 g tohum yeterlidir. Fide döneminde sıcaklık 12 °C’nin altına düşmemelidir. Dikime 5–10 yapraklı, sağlam fideler alınır.
- Karnabahar: Tohumlar 8–15 günde çimlenir. Fideler ekimden 5–7 hafta sonra, 7–8 gerçek yapraklı ve düzgün gövdeli olunca dikilir. Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü, fidelerin yastıkta fazla bekletilmemesi ve aşırı sıcak ya da soğuktan korunması gerektiğini vurgular. Aksi halde tacın kalitesi bozulur.
- Brokoli: Fideyle yetiştirmede dekara 20–30 g tohum gerekir. Doğrudan tarlaya ekimde bu miktar 85–140 g’a çıkar. İlkbahar ürünü için fideler 6–8 hafta, sonbahar ürünü için 4–5 hafta sonra dikilebilir.
Hazır fide alınıyorsa hastalıksız ve iyi köklenmiş olmasına dikkat edilmelidir.
Dikim zamanı
Ülkemizde lahanagillerin büyük bölümü kışlık ve güzlük olarak yetiştirilir. Bakanlık yayınlarına göre baş lahanada tohum ekimi Mayıs–Ağustos, fide dikimi Haziran–Ağustos sonu arasında yapılır. Hasat Ekim’den erken ilkbahara kadar sürer. Karnabaharda fideler çoğunlukla Haziran–Ağustos arasında dikilir. Brokolide sonbahar-kış ürünü için tohumlar Haziran–Temmuz’da ekilir. Kışı ılık geçen bölgelerde ilkbahar ürünü için Eylül–Ekim ekimi de yapılabilir. Kesin zamanı bölge, çeşit ve hedeflenen hasat tarihi belirler.
Dikim sıklığı
- Baş lahana: Sıra arası 50–90 cm, sıra üzeri 45–60 cm. Erkenci, küçük başlı çeşitler daha sık dikilebilir.
- Karnabahar: Alata enstitüsü 50–80 cm sıra arası ve 30–40 cm sıra üzeri önerir. Samsun İl Müdürlüğü ise çeşide göre tek ya da çift sıralı masuralarda 60×60 veya 70×70 cm aralık verir.
- Brokoli: Bakanlık yayınlarında 45–70 cm sıra arası ve 30–50 cm sıra üzeri gibi aralıklar yer alır. Yalova enstitüsünün broşüründe daha iri gelişen bitkiler için 75–100 cm sıra arası ve 50–75 cm sıra üzeri verilmiştir. Erkenci çeşitler daha sık dikilir.
Dikimden hemen sonra can suyu verilir ve birkaç gün sonra ilk karık sulaması yapılır. Yabancı ot kontrolü için dikimden 1–3 hafta sonra ilk çapa, yaklaşık bir ay sonra ikinci çapa yapılır.
Gübreleme
Gübre programı mutlaka toprak analizine göre hazırlanmalıdır. Aşağıdaki miktarlar Bakanlık yayınlarında verilen genel ölçülerdir. Tarlanızın ihtiyacı farklı olabilir.
- Baş lahana: Dekara 4–5 ton iyi yanmış çiftlik gübresi önerilir. Ticari gübre için yaklaşık ölçü dekara 15–18 kg azot (N), 8–10 kg fosfor (P₂O₅) ve 12–16 kg potasyumdur (K₂O). Fosforun tamamı dikimden önce verilir. Azotun yarısı dikimde, kalan yarısı ikinci çapada verilir.
- Karnabahar: Alata enstitüsünün broşürüne göre organik maddesi düşük topraklarda dekara 4–6 ton yanmış ahır gübresi verilir. Ticari gübre olarak dekara 40–50 kg amonyum sülfat, 40–50 kg süper fosfat ve 20–30 kg potasyum sülfat önerilir. Son toprak hazırlığında ahır gübresi, fosforun tamamı, potasyum ve azotun yarısı verilir. Potasyumun kalanı taç oluşumundan önce uygulanır. Azotun kalanı ise dikimden 20–25 gün sonra ve taç oluşumundan önce olmak üzere iki parçada verilir. Toprak analizine göre bor ve molibden takviyesi de gerekebilir.
- Brokoli: Sonbaharda dekara 2–3 ton ahır gübresi verilip derin sürüm yapılabilir. Fosfor ve potasyumun tamamı ile azotun üçte biri dikimde verilir. Kalan azot dikimden sonra ve ana baş hasadından sonra uygulanır. Hasattan sonra verilen azot yan sürgünlerin gelişmesi için önemlidir. Yalova enstitüsü, gübrelemenin yetersiz kalmasının içi boş sürgünlere yol açtığını belirtir.
Azotun bölünerek verilmesi yıkanma kaybını azaltır ve yeşil aksam ile baş gelişimi arasındaki dengeyi korur.
Sulama ve Bakım
Lahanagiller suyu seven bitkilerdir. Sulama yağışa göre düzenli yapılmalıdır. Karnabaharda su ihtiyacı özellikle taç oluşumu döneminde artar. Bu dönemde yaşanan su stresi küçük ve kalitesiz taçlara neden olur.
Kış yağışlarının düzenli olduğu Karadeniz kıyılarında ise lahanaya kış boyunca genellikle ek sulama gerekmez. Kara çürüklük gibi hastalıkları yaymamak için yağmurlama yerine karık veya damla sulama tercih edilmelidir. Toprakta su göllenmesine izin verilmemelidir.
Karnabaharda Tacın Beyaz Kalması
Karnabaharın pazar değeri büyük ölçüde tacın rengine ve sıkılığına bağlıdır. Doğrudan güneş alan taçlar sararır ve kalitesini kaybeder. Bunu önlemek için taç görünür hale geldiğinde iç yapraklar kırılarak tacın üzerine örtülür. Samsun İl Müdürlüğü yayınlarında bu uygulama açıkça önerilmektedir. Kendi yapraklarıyla tacı doğal olarak örten çeşitler seçmek de bu işi kolaylaştırır.
Diğer önemli noktalar:
- Fideler yastıkta fazla bekletilmemeli ve fide döneminde sıcaklık dalgalanmalarından korunmalıdır. Aksi halde kalitesiz taç oluşur.
- Taç oluşumu döneminde su ve besin eksikliği yaşatılmamalıdır.
- Dikim zamanı, olgun taçların dona denk gelmeyeceği şekilde planlanmalıdır.
- Hasat geciktirilmemelidir. Taç gevşemeye ve renk değiştirmeye başlamadan kesilmelidir.
Hastalık ve Zararlılar
Mücadelenin temeli kültürel önlemlerdir: sağlıklı tohum ve fide, ekim nöbeti ve hasat artıklarının tarladan uzaklaştırılması.
Lahana kelebeği
Lahana kelebeklerinin (Pieris brassicae ve akrabaları) tırtılları yaprakları yiyerek yalnızca damarları bırakabilir. Türkiye’de yılda 2–6 döl verirler ve bazı virüsleri de taşıyabilirler. Küçük alanlarda yaprak altındaki yumurta kümeleri ve genç tırtıllar elle toplanabilir. Tarla kenarındaki duvar ve çitlerde bulunan pupalar imha edilmelidir. Bakanlık yayınında mücadele eşiği, bitkilerin %10’unda bulaşıklık görülmesi olarak verilmiştir.
Lahana güvesi
Lahana güvesinin (Plutella xylostella) larvaları yaprağın alt yüzünden beslenir ve yaprakta pencere gibi saydam lekeler bırakır. Fidelerde gelişmeyi durdurabilir. Yılda 2–6 döl verir. Zarar özellikle Mayıs–Eylül arasında artar. Dengeli gübreleme ve sulama, yabancı ot kontrolü ve bitki artıklarının yok edilmesi zararı azaltır.
Yaprak bitleri
Yaprak bitleri bitki özsuyunu emer, yapraklarda kıvrılmaya ve fumajine (salgıladıkları ballımsı madde üzerinde gelişen siyah küf) neden olur. Ayrıca virüs taşırlar. Yılda 10–16 döl verebilirler. Uğur böcekleri, altın gözlü böcekler, sirfid sinekleri ve parazitoit arılar gibi doğal düşmanlar korunmalıdır. Bakanlık yayınında mücadele eşiği küçük yaprakta 10, büyük yaprakta 20 yaprak biti olarak verilmiştir.
Kök şişkinliği ve kök urları
Kök şişkinliği (Plasmodiophora brassicae) lahanagillerin en zor hastalıklarından biridir. Köklerde büyük şişlikler oluşur. Bitki bodur kalır, sıcak saatlerde solar ve baş bağlamayabilir. Etmen toprakta uzun yıllar canlı kaldığı için mücadele önleyicidir: hastalıksız fide kullanılmalı, drenaj iyileştirilmeli, hasta kökler tarladan çıkarılıp imha edilmeli ve lahanagil dışı bitkilerle yedi yıllık ekim nöbeti uygulanmalıdır.
Köklerde ur görülmesinin başka nedenleri de olabilir. Kök-ur nematodları (Meloidogyne spp.) daha küçük, boncuk gibi urlar oluşturur. Nematodsuz fide, dayanıklı çeşit, 3–4 yıllık ekim nöbeti ve yaz aylarında 4–8 hafta solarizasyon (toprağı şeffaf örtüyle güneşte ısıtma) önerilir. Lahana galböceğinin larvaları da köklerde urlar oluşturur. Bu zararlıya karşı hasat sonrası köklerin imhası, derin sürüm ve ekim nöbeti önerilir. Teşhis için şüpheli bitkiler İl veya İlçe Müdürlüğüne gösterilebilir.
Mildiyö
Lahana mildiyösünde (Peronospora brassicae) yaprakların alt yüzünde gri-beyaz bir küf tabakası, üst yüzünde ise sarı lekeler görülür. Hastalık özellikle yağışlı yıllarda ve fideliklerde zarar yapar. Fideliklerde sık ekimden kaçınılmalı ve havalandırma sağlanmalıdır. Güneş alan yerler seçilmeli ve en az üç yıllık ekim nöbeti uygulanmalıdır.
Bunların yanında fusarium solgunluğu, kara çürüklük, külleme ve alternarya yaprak lekesi de görülebilir.
Kimyasal mücadele gerektiğinde yalnızca ruhsatlı bitki koruma ürünleri kullanılmalı ve etiketteki doza uyulmalıdır. Reçeteyi yetkili bir ziraat mühendisi ya da İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü düzenlemelidir.
Hasat ve Muhafaza
Lahana
Baş lahanada hasat, çeşide ve koşullara göre dikimden 2–5 ay sonra başlar. Başlar sıkılaşınca toprak seviyesinden kesilir ve bozuk dış yapraklar temizlenir. Samsun İl Müdürlüğü yayınına göre olgunlaşan başlar tarlada 20–30 gün bekletilebilir. Aynı yayında ortalama verim dekara 3–7 ton olarak verilmiştir.
Karnabahar
Taç normal büyüklüğüne ulaşınca, gevşemeden ve renk değiştirmeden hasat edilir. Çeşide ve iklime göre hasat 1–4 hafta sürer. Kesim, tacın gövdeyle birleştiği yerden bıçakla yapılır. Tacı korumak için üzerinde 4–5 yaprak bırakılır. Taçlar kolay ezilip karardığı için kasalara tek sıra halinde dizilmelidir. Alata enstitüsünün broşürüne göre karnabahar 0,5–1 °C sıcaklık ve %80 nemde soğuk hava deposunda 6–8 hafta saklanabilir.
Brokoli
Brokolide hasat, çiçek tomurcukları açılmadan yapılmalıdır. Sarı taç yapraklarının görünmesi ürünün fazla olgunlaştığını ve pazar değerini yitirdiğini gösterir. Dikimden hasada kadar geçen süre çeşide ve bölgeye göre 45–130 gün arasındadır. Hasat 2–3 günde bir yapılır ve bir sezonda 4–6 kez tekrarlanır. Ana başlar yaklaşık 100–400 g, yan sürgün başları ise çok daha küçüktür. Brokoli hasattan sonra çabuk bozulur: oda sıcaklığında yaklaşık üç günde sararır. Hemen serinletilip hızla pazara ulaştırılmalıdır.
Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü’nün derim sonrası kayıplarla ilgili yayınında belirtildiği gibi, hasat edilen ürün doğrudan güneşte bekletilmemeli ve yüklemeden önce ön soğutmaya alınmalıdır. Taşımada iyi havalandırma ve darbeye karşı koruyan ambalaj kullanılmalıdır.
Sık Sorulan Sorular
Karnabaharım neden sarı ya da gevşek taç yapıyor?
Tacın sararmasının en sık nedeni doğrudan güneştir. Taç görünür olunca iç yaprakları kırıp üzerine örtmek bu sorunu büyük ölçüde önler. Gevşek veya pürüzlü taçlar ise çoğunlukla sıcak, don, fide stresi, su-besin eksikliği ya da geç hasattan kaynaklanır.
Brokoliden ana baş kesildikten sonra tekrar ürün alınır mı?
Evet. Ana baş kesildikten sonra yaprak koltuklarından yan sürgünler gelişir ve daha küçük başlar verir. Bunun için ana baş hasadından sonra azot verilmesi ve sulamanın sürdürülmesi önerilir.
Kök şişkinliği görülen tarlaya yeniden lahana dikebilir miyim?
Hemen dikmek önerilmez. Bakanlık yayınları lahanagil dışı bitkilerle yedi yıllık ekim nöbeti, iyi drenaj ve hastalıksız fide önermektedir.
Kaynaklar
- Tarım ve Orman Bakanlığı (Kilis İl Müdürlüğü yayın arşivi) – Lahanagiller: Yetiştiricilik, Hastalık ve Zararlılar
- Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü – Karnabahar Yetiştiriciliği (2022)
- Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü (Yalova) – Brokoli Yetiştiriciliği Çiftçi Broşürü
- Samsun İl Tarım Müdürlüğü – Sebzecilik (2010)
- Samsun İl Tarım ve Orman Müdürlüğü – Karnabahar Yetiştiriciliği (liflet)
- Tarım ve Orman Bakanlığı, Tohumluk Tescil ve Sertifikasyon Merkezi – Lahanagil Çeşit Kataloğu (2025)
- Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü – Derim Sonrası Kayıplar (2022)
Kapak fotoğrafı: Bayburt’ta yetiştirilmiş beyaz lahanalar. Fotoğraf: Özgür Esen (Surdurulebiliryasam), Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Bu rehber genel bilgilendirme amaçlıdır. Bölgenize ve işletmenize özel öneriler için İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüze başvurunuz.
