Kivi Yetiştiriciliği: Dikim, Budama, Tozlanma, Hasat ve Depolama Rehberi

Kivi, yaprağını kışın döken, sarılarak tırmanan, çok yıllık ve odunsu bir asma türüdür. Anavatanı Çin’dir. Türkiye’ye 1988 yılında Yalova’daki Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü tarafından getirilmiş, aynı yıl ağırlıklı olarak sahil kesimlerinde 15 farklı ekolojide adaptasyon bahçeleri kurulmuştur. Bugün özellikle Marmara ve Karadeniz kıyılarında önemli bir gelir kaynağı hâline gelmiştir.

Bu rehberde üretim bölgelerinden tozlanmaya, dikimden budamaya, bakımdan hasat ve depolamaya kadar temel konuları ele alıyoruz. Bilgiler ağırlıkla Tarım ve Orman Bakanlığına bağlı Yalova Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü ile Mersin’deki Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü yayınlarına dayanıyor.

İçindekiler

Türkiye’de Kivi Üretim Bölgeleri
İklim, Toprak, Rüzgâr ve Don Koruması
Dişi-Erkek Bitki, Tozlanma ve Çeşitler
Fidan Dikimi ve Bahçe Tesisi
Terbiye Sistemleri ve Budama
Gübreleme ve Sulama
Başlıca Hastalık ve Zararlılar
Hasat, Soğuk Depolama ve Olgunlaştırma
Sık Sorulan Sorular
İlgili Rehberler

Türkiye’de Kivi Üretim Bölgeleri

Kivi kışları ılık, yazları sıcak ve nemli kıyı iklimini sever. Bu nedenle üretim Marmara ve Karadeniz kıyılarında ve Ege ile Akdeniz’de 200–500 metre yükseklikteki nemli vadilerde yoğunlaşır. Yalova’daki enstitünün yayınlarına göre üretim en çok Yalova’da gelişmiştir.

Tarım ve Orman Bakanlığının 2024 tarihli il tarımsal yatırım rehberlerinde yer alan TÜİK 2023 verilerine göre Türkiye’de o yıl 89.831 ton kivi üretilmiştir. Öne çıkan illerden bazıları şöyledir:

Yalova: 2023’te 19.874 ton ile ülke üretiminin yaklaşık yüzde 22’sini karşılamıştır.
Rize: 2023’te 5.935 ton kivi üretilmiş, bunun 391 tonu 147 dekarlık alanda organik olarak yetiştirilmiştir. İlin bol yağışlı iklimi kivinin sulama ihtiyacını azaltır.
Ordu: 2023’te 5.469 ton üretimle Türkiye toplamının yaklaşık yüzde 6’sını sağlamıştır.

Bu iller dışında Karadeniz ve Marmara kıyılarındaki başka illerde de kivi bahçeleri bulunur. Güncel il bazlı üretim rakamları için TÜİK verilerine ve İl Tarım ve Orman Müdürlüklerinin son duyurularına bakmak gerekir.

İklim, Toprak, Rüzgâr ve Don Koruması

İklim

Kivinin gözlerinin uyanmasından yaprak dökümüne kadar 240–260 gün donsuz bir döneme ihtiyacı vardır. Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü’nün 2022 tarihli yayınında belirtildiği gibi yıllık ortalama sıcaklığın 12–16 °C, oransal nemin yüzde 50–70 olması ve kışın 7,2 °C’nin altında 400–600 saatlik soğuklama ihtiyacının karşılanması gerekir.

Bitkinin soğuğa dayanımı yaşa ve döneme göre çok değişir:

Verim çağındaki omcalar kışın yaklaşık -13 °C’ye kadar dayanır; daha düşük sıcaklıklarda gövde çatlayabilir.
Genç bitkiler -4 ile -6 °C’de zarar görebilir.
İlkbaharda uyanmış sürgünler -0,5 °C’de, çiçek gözleri ve körpe sürgünler ise donma noktasının hemen altındaki sıcaklıklarda zarar görür. Sonbaharda omcadaki meyveler -2 °C’de donar.

Toprak

Kivinin saçak kökleri toprağın yaklaşık üst 40 cm’sinde yoğunlaşır. Bu nedenle derin, hafif, süzek ve organik maddece zengin tınlı topraklar idealdir. Killi, ağır, su tutan ve taban suyu yüksek topraklarda kökler boğulur. Toprak pH’sının 5,5–7,0 aralığında olması (Yalova enstitüsü yayınlarında üst sınır 7,6 olarak verilir) ve kireç oranının yüzde 8’i aşmaması önerilir. Taban suyu yüzeyden en az 90 cm aşağıda olmalı, 60 cm’den yukarı çıkmamalıdır. Bu sınırlarda bile kivinin yaklaşık 30 cm yükseltilmiş şerit yastıklara dikilmesi tavsiye edilir. Kurulacak bahçede kök ur nematodu bulunmamalıdır; bulaşık alanlarda tesis öncesi iki yıl hububat ekimi nematod yükünü azaltır.

Rüzgâr ve don koruması

Kivi sürgünleri özellikle ilkbaharda çok kırılgandır. Rüzgârlı yörelerde bahçe kenarına canlı veya yapay rüzgâr kırıcı kurulmalı, sürgünler zamanında tellere bağlanmalıdır.

Dona karşı alınabilecek başlıca önlemler şunlardır:

Yer seçimi: Soğuk havanın biriktiği çukur alanlar ve geç don riski yüksek yerler bahçe için seçilmemelidir.
Genç bitkileri sarmak: Soğuk bölgelerde genç omcaların gövdesi 3–4 yaşına kadar kışın saman, kuru ot veya çuvalla sarılmalıdır.
Mini yağmurlama: Geç ilkbahar donlarına karşı en etkili yöntemlerden biri mini yağmurlama sistemidir. Aynı sistem yazın sulama için de kullanılır.
Zamanında hasat: Sonbahar donları başlamadan meyveler toplanmalıdır.

Dişi-Erkek Bitki, Tozlanma ve Çeşitler

Erkek bitki oranı

Kivide erkek ve dişi çiçekler ayrı bitkilerde bulunur. Meyveyi yalnızca dişi bitkiler verir, ancak dişi çiçeklerin tozlanması için bahçede erkek bitki bulunmak zorundadır. Bakanlık yayınlarında erkek/dişi oranı 1:5 ile 1:8 arasında önerilir; yani her 5–8 dişi bitkiye bir erkek bitki dikilir.

Arı kullanımı

Kivide tozlanmayı esas olarak arılar sağlar, rüzgârın katkısı sınırlıdır. Kovanlar dişi çiçeklerin yaklaşık yüzde 10’u açtığında bahçeye getirilmelidir. Yalova enstitüsünün kaliteli meyve üretimi broşüründe 10 dekar için 5–8 bal arısı kovanı veya 8–10 bombus arısı kovanı önerilir. Kivi çiçekleri nektar üretmediği için kovanların ek beslenmesi gerekir. Enstitünün denemelerinde bombus arısı kovanı kullanılan alanlarda meyve ağırlığı açıkta tozlanmaya göre yaklaşık yüzde 18, verim yaklaşık yüzde 30 artmıştır.

Çeşitler

Hayward: Dünyada ve Türkiye’de en yaygın dişi çeşittir. Yeşil etlidir ve uygun koşullarda uzun süre depolanabilir.
Diğer dişi çeşitler: Bruno, Allison, Monty ve Gracie. Sıcak yörelerde Bruno veya sarı etli çeşitler önerilir.
Erkek (tozlayıcı) çeşitler: Matua ve Tomuri. İkisinin birlikte dikilmesi, çiçeklenme süresini uzatarak Hayward’ın çiçeklenmesiyle örtüşmeyi kolaylaştırır. Yalova enstitüsünün çeşit yayınında yer alan Kemalbey de tozlayıcı bir çeşittir.
Yerli sarı etli çeşit: İlkaltın, 2018’de tescil edilen ilk yerli kivi çeşidimizdir. Erkenci, ortalama 84–87 g ağırlığında, koyu sarı etlidir ve Ekim’in ikinci haftasında hasat edilir.

Fidan Dikimi ve Bahçe Tesisi

Bahçe yeri mümkünse güneye bakmalı, sıralar kuzey-güney yönünde düzenlenmelidir. Arazi, sulama ve drenajın düzgün çalışması için tesviye edilir; taban suyu yüksek yerlerde drenaj sistemi kurulur. Rüzgâr alan yerlerde bahçe kenarına rüzgâr kırıcı tesis edilmelidir.

Dikim aralığı: İklim ve toprağa göre 4×3 m, 4×5 m gibi mesafeler kullanılır; dekara 40–80 omca düşer.
Dikim zamanı: İlkbahar donu tehlikesi geçtikten sonra yapılır. Kış donu riski olmayan yerlerde sonbahar dikimi de mümkündür.
Fidan seçimi: Tercihen 2 yaşlı, gövde çapı 8–12 mm, iyi odunlaşmış, saçak kökleri bol ve nematodsuz fidan kullanılır. Sıcak yörelerde aşılı, soğuk yörelerde çelikle üretilmiş fidan önerilir. Sertifikalı fidan, hastalık taşınmasını önlemek için önemlidir.
Dikim: En az 45–50 cm derinlik ve genişlikte çukur açılır, çıkan toprak yanmış çiftlik gübresiyle karıştırılır. Aşı yeri toprak üstünde kalmalıdır. Dikimde sürgünler 3–4 gözden kesilir, fidan hemen bir herek (destek kazığı) ile bağlanır ve can suyu verilir.

Kivi, 2 yaşlı fidanla kurulan bahçede dikimden sonraki üçüncü yıldan itibaren meyve vermeye başlar ve 6–7. yaşta tam verime girer.

Terbiye Sistemleri ve Budama

T sistemi (T-bar)

Türkiye’de en yaygın sistemdir. Direklere yerden yaklaşık 1,80 m yükseklikte 1,50 m uzunluğunda bir çapraz kol bağlanır. Kolun iki ucundan ve ortasından üç tel çekilir; gerekirse tel sayısı beşe çıkarılır. Kurulumu ucuz, budaması kolaydır ve iyi havalandığı için mantari hastalıklar daha az görülür.

Çardak (pergola) sistemi

Düz arazilerde uygulanır. Sıra arası 5 m, sıra üzeri 4 m olacak şekilde dikilen direklerin toprak üstü yüksekliği yaklaşık 2 m’dir. Taşıyıcı tellerin arasına 50–70 cm aralıkla teller çekilir ve bitkiler alanı bir tavan gibi örter. Bu sistemde rüzgâr zararı, yabancı ot gelişimi ve meyve güneş yanığı daha az olur.

Şekil budaması

İlk yıl tek ve düz bir gövde oluşturulur. Gövde ana tele (yaklaşık 1,80–2 m) ulaşınca ucu alınır ve hemen altından çıkan iki sürgün sağa ve sola yatırılarak iki sabit kol (kordon) elde edilir.

Kış budaması

Kivide meyve, bir yaşlı çubukların gözlerinden çıkan o yılın sürgünlerinde oluşur. Bu nedenle kış budaması her yıl düzenli ve sert yapılır. Önceki yıl meyve vermiş dalların çoğu kesilir, dip kısımlarından çıkan kuvvetli bir yaşlı çubuk bırakılır. Ürün çubukları kollar üzerinde 25–40 cm aralıklarla, 80–100 cm uzunlukta (yaklaşık 8–15 göz) bırakılır. Yalova enstitüsünün önerisine göre bir omcada 5–6 yaşında 10–15, 7 yaşından sonra 20–30 çubuk bırakılabilir. Erkek omcalar daha hafif budanır.

Budama, yaprak dökümünden gözlerin uyanmasına kadar olan dinlenme döneminde, genellikle Şubat ayında yapılır. Su yürümesine yakın budamadan kaçınılmalıdır; bu dönemde yaralar kapanmaz ve akan öz su hastalık etmenlerinin girişini kolaylaştırır.

Yaz budaması ve seyreltme

Yazın meyvesiz, obur ve sık sürgünler alınır; meyveli sürgünlerin ucu son meyveden sonra 4–6 yaprak bırakılarak kesilir. Kivide belirgin bir meyve dökümü olmadığı için seyreltme çiçeklenmeden hemen sonra yapılmalıdır; önce yassı, yelpaze şekilli, ikiz ve küçük meyveler koparılır. Enstitünün denemelerinde verim ile kalitenin en iyi dengelendiği uygulama, her yazlık sürgünde 5 meyve bırakmak olmuştur.

Gübreleme ve Sulama

Gübreleme

Gübre miktarı mutlaka toprak ve yaprak analizine göre belirlenmelidir. Tesisten önce bahçenin 8–10 noktasından 0–20 ve 20–40 cm derinliklerden toprak örneği alınır.

Organik gübre: Dikim çukuruna yanmış çiftlik gübresi verilir. Toprak yapısını korumak için 3–4 yılda bir, Ocak–Şubat aylarında dekara 3–4 ton yanmış çiftlik gübresi uygulanabilir.
Azot: Dikimde azotlu gübre verilmez. İlk iki yıl yıllık miktar üçe bölünerek Nisan, Mayıs ve Temmuz’da; 3 yaştan sonra Mart ile Mayıs–Haziran’da iki seferde, toprak nemliyken taç izdüşümüne verilir. Temmuz’dan sonra azot verilmez; aksi hâlde sürgünler kışa odunlaşmadan girer.
Fosfor ve potasyum: Aralık–Mart arasında, omca uyanmadan, gövdeden 40–60 cm uzağa ve 15–20 cm derinliğe verilir. pH’sı yüksek topraklarda potasyum kaynağı olarak potasyum sülfat tercih edilir.

Kivi özellikle potasyum, magnezyum, çinko ve demir eksikliklerine duyarlıdır.

Sulama

Kivi çok su tüketen bir meyvedir. Yalova enstitüsünün sulama broşürüne göre verim çağındaki bir dekar bahçe yaz aylarında günde yaklaşık 6,5–7,5 m³ su tüketir; sıcaklığın 21 °C’yi aştığı günlerde tek bir omca 100–150 litre su kullanabilir. En kritik dönem Mayıs–Eylül arasıdır. Bu dönemde susuzluk meyveleri küçültür ve sürgün gelişimini kısıtlar.

İlk dört yılda damla sulama, dört yaşından sonra ağaç altı mini yağmurlama (mini-sprink) önerilir.
Toprak yapısı ve iklime bağlı olarak haftada 2–4 sulama yapılır; hafif alüviyal topraklarda verimdeki bitkiler her gün veya gün aşırı sulanmak zorunda kalabilir.
Aşırı sulama ve kötü drenaj da en az susuzluk kadar zararlıdır: kökler çürür, bitki kök hastalıklarına açık hâle gelir.

Başlıca Hastalık ve Zararlılar

Kivide düzenli ilaçlama gerektiren pek az etmen vardır, ancak bazıları bahçeyi tümüyle kaybettirecek kadar ciddidir.

Bakteriyel kanser (Psa)

Pseudomonas syringae pv. actinidiae bakterisinin neden olduğu kivi bakteriyel kanseri, dünyada kivinin en tehlikeli hastalığıdır. Türkiye’de ilk kez 2012’de bildirilmiş olup Bakanlığın Karantina Yönetmeliği kapsamında yer alır ve Gıda ve Kontrol Genel Müdürlüğünce sörvey çalışmaları yapılır.

Belirtiler: Yapraklarda sarı haleli küçük kahverengi lekeler, ileri dönemde koyu kahverengi köşeli lekeler; çiçek tomurcuklarında kahverengileşme; sürgün, dal ve gövdede beyazdan kırmızımsı pas rengine kadar değişen akıntı ve kanser yaraları; solgunluk ve bitki ölümü.
Uygun koşullar: Bakteri 10–20 °C arasında etkindir, 25 °C’nin üzerinde etkinliği azalır. Serin, yağışlı ve nemli ilkbahar ve sonbahar dönemleri risklidir.
Yayılma: Uzak mesafelere bulaşık fidan ve aşı materyaliyle, bahçe içinde yağmur, rüzgâr ve budama aletleriyle taşınır.

Korunmada temel kural, hastalıksız ve sertifikalı fidan kullanmak, hastalık görülen bahçelerden kalem veya çelik almamaktır. Budama aletleri ağaçtan ağaca geçerken dezenfekte edilmeli, hastalıklı bitkiler söküp bahçeden uzaklaştırılmalı ve yakılmalıdır. Şüpheli belirti görüldüğünde hemen İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğüne haber verilmelidir.

Kök hastalıkları ve nematodlar

Kötü drene olan topraklarda Phytophthora, Armillaria, Rosellinia, Rhizoctonia ve Fusarium kaynaklı kök çürüklükleri görülür. Kök ur nematodları da özellikle hafif topraklarda sorun olabilir. Bunlara karşı en etkili önlemler iyi drenaj, aşırı sulamadan kaçınmak ve nematodsuz fidan kullanmaktır.

Kimyasal mücadele gerektiğinde yalnızca ruhsatlı bitki koruma ürünleri kullanılmalı ve etiketteki doza uyulmalıdır. Reçeteyi yetkili bir ziraat mühendisi ya da İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü düzenlemelidir.

Hasat, Soğuk Depolama ve Olgunlaştırma

Hasat zamanı

Kivi omca üzerinde yeme olumuna gelmez; hasattan sonra olgunlaşır. Bu yüzden hasat zamanı gözle değil ölçümle belirlenir. Ülkemizde Hayward çeşidi genellikle Ekim’in ikinci yarısından Kasım’ın ilk yarısına kadar hasat edilir; çiçeklenmeden hasada yaklaşık 140–160 gün geçer.

Yalova enstitüsünün “Kivide Hasat Zamanının Önemi” broşürüne göre en güvenilir ölçüt, el refraktometresiyle ölçülen suda çözünür kuru madde (briks) oranıdır. Hayward’da bu değer yüzde 6,5–7,5’e ulaştığında ve meyve eti sertliği 6–7 kg civarındayken hasat yapılmalıdır. Erken toplanan meyveler yeterince şeker biriktiremez, depodan sonra hızlı yumuşar ve aromasız kalır. Geç hasatta ise depoda dayanma süresi kısalır, meyveler kolay ezilir ve çürüklükler artar.

Hasatta meyve sapı dalda bırakılarak koparılır. Meyveler ezilmeden taşınmalıdır.

Soğuk depolama

Kivi, depolamaya en elverişli meyvelerden biridir. Yalova enstitüsü, Hayward için -0,5 ile 0 °C sıcaklık ve yüzde 90–95 oransal nem önerir. Bu koşullarda meyveler 5–6 aya kadar saklanabilir. Kivi olgunlaşmayı hızlandıran etilen gazına duyarlı bir meyve olduğundan, etilen yayan ürünlerle aynı depo odasında tutulmaması önerilir.

Olgunlaştırma

Depodan çıkan veya yeni hasat edilen kivi hemen yenecek sertlikte değildir. Oda sıcaklığında (yaklaşık 20 °C) 7–15 günde yeme olumuna gelir. Yeme olumundaki meyvede sertlik yaklaşık 1 kg’a düşer, suda çözünür kuru madde oranı yüzde 13,5–15’e çıkar.

Sık Sorulan Sorular

Bahçeye kaç erkek kivi dikmeliyim?

Bakanlık yayınlarına göre her 5–8 dişi bitkiye bir erkek bitki dikilmelidir. Erkek bitkiler bahçeye düzenli dağıtılmalı, Matua ve Tomuri gibi farklı zamanlarda çiçeklenen tozlayıcılar birlikte kullanılmalıdır.

Kivi dikildikten kaç yıl sonra meyve verir?

İki yaşlı fidanla kurulan bahçede üçüncü yıldan itibaren ilk meyveler alınır. Bitki 6–7. yaşında tam verime girer. Yalova enstitüsü yayınlarına göre tam verimdeki bahçelerden dekara ortalama 2,5–3 ton ürün alınabilir. Bahçenin ekonomik ömrü 25–30 yıldır.

Kivi hasadına ne zaman başlamalıyım?

Takvim tarihine göre değil, ölçüme göre karar verilmelidir. Refraktometreyle ölçülen briks değeri Hayward’da yüzde 6,5–7,5 aralığına ulaştığında hasat zamanı gelmiş demektir.

İlgili Rehberler

Kaynaklar

Kapak fotoğrafı: Terbiye telleri üzerinde meyve vermiş kivi bitkileri. Fotoğraf: Arpita Dutta, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Bu rehber genel bilgilendirme amaçlıdır. Bölgenize ve işletmenize özel öneriler için İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüze başvurunuz.