Ahır Gübresi ve Kompost Rehberi: Türleri, Depolama ve Kompost Yapımı

Ahır gübresi ve kompost, Anadolu’da yüzyıllardır kullanılan en eski toprak besleme yöntemleridir. Doğru kullanıldıklarında toprağa yalnızca besin elementi vermezler. Organik madde kazandırırlar, toprağın yapısını iyileştirirler ve topraktaki canlı yaşamı beslerler. Yanlış kullanıldıklarında ise yabancı ot, hastalık, bitki yanması ve yeraltı sularında nitrat kirliliği gibi sorunlara yol açabilirler.

Bu rehberde organik gübrenin ne olduğunu, ahır gübresi türlerini, taze ve yanmış gübre arasındaki farkı, gübrenin nasıl depolanması gerektiğini, evde ya da işletmede adım adım kompost yapımını, uygulama zamanı ve miktarını ve organik tarımdaki temel kuralları bulacaksınız. Bilgiler Tarım ve Orman Bakanlığı ile bağlı kuruluşlarının yayınlarına dayanmaktadır.

İçindekiler

Organik Gübre Nedir ve Toprağa Ne Kazandırır?
Ahır Gübresi Türleri ve Besin Değerleri
Taze Gübrenin Sakıncaları ve Yanmış Gübre
Gübre Depolama, Gübre Çukuru ve Platformu
Adım Adım Kompost Yapımı
Uygulama Zamanı ve Miktarı
Organik Tarımda Organik Gübre Kuralları
Sık Sorulan Sorular
İlgili Rehberler

Organik Gübre Nedir ve Toprağa Ne Kazandırır?

Organik gübre; hayvan dışkısı, altlık (saman, talaş), bitki artıkları ve mutfak atıkları gibi canlı kökenli maddelerin ayrışmasıyla elde edilen gübrelerin genel adıdır. Ahır gübresi, kanatlı (tavuk) gübresi, kompost ve yeşil gübre bu grubun en bilinen örnekleridir.

Bayburt İl Tarım ve Orman Müdürlüğü’nün ahır gübresi üzerine yayımladığı bilgilendirmede vurgulandığı gibi, hayvanlar yedikleri yemin yalnızca yaklaşık %45’inden yararlanır. Yemdeki besin elementlerinin yarısından fazlası dışkıyla gübreye geçer. Yani ahır gübresi, aslında tarladan alınan besinlerin önemli bir kısmının toprağa geri dönmesi demektir.

Toprağa faydaları

Organik madde: Toprağın organik madde miktarını artırır. Organik madde, toprağın verimliliğinin temelidir.
Toprak yapısı: Toprağın kırıntılı bir yapı kazanmasına yardım eder, havalanmayı ve geçirgenliği artırır, toprağın işlenmesini kolaylaştırır.
Su tutma: Toprağın su tutma kapasitesini artırır. Bu özellikle kumlu ve hafif topraklarda kuraklığa dayanıklılık sağlar.
Erozyon: Yapısı iyileşen toprak su ve rüzgârla daha az taşınır.
Mikrobiyal yaşam: Topraktaki mikroorganizmaların sayısını ve etkinliğini artırır. Bu canlılar besin elementlerinin bitkiye yarayışlı hale gelmesinde rol oynar.
Besin kaynağı: Azot, fosfor, potasyumun yanı sıra pek çok elementi yavaş yavaş bitkiye sunar.

Ahır Gübresi Türleri ve Besin Değerleri

Ahır gübresinin besin değeri; hayvanın türüne, yaşına, nasıl beslendiğine, kullanılan altlığa ve gübrenin nasıl saklandığına göre büyük farklılık gösterir. Bu nedenle tek bir sabit değer vermek doğru olmaz. Genel özellikler şöyledir:

Sığır gübresi

Su oranı yüksek, besin yoğunluğu görece düşük bir gübredir. Yığında yavaş ısındığı için halk arasında “soğuk gübre” olarak bilinir. Ilımlı etkili olduğundan geniş alanlarda ve pek çok üründe güvenle kullanılabilir.

Koyun-keçi gübresi

At gübresiyle birlikte “sıcak gübre” grubundadır. Daha az su, daha fazla besin elementi içerir. Bu nedenle sığır gübresine göre daha az miktarda uygulanmalıdır.

Tavuk (kanatlı) gübresi

Ahır gübreleri içinde en güçlü olanıdır. Azot ve fosfor bakımından zengindir, bu yüzden en az miktarda kullanılması gereken gübredir. Bakanlığın nitrat kirliliğine yönelik iyi tarım uygulamaları kodunda kanatlı gübresinin fosfor oranının yaklaşık %1–2 olduğu belirtilir.

Hayvan başına yıllık azot üretimi

Nitrat kirliliğinin önlenmesine yönelik iyi tarım uygulamaları kodu, işletmelerin ne kadar azot ürettiğini hesaplamak için hayvan başına yıllık azot değerleri verir. Bu değerler gübrenin yüzde içeriği değil, bir hayvanın bir yılda gübreyle çıkardığı toplam azottur:

Kültür ırkı süt ineği: yılda yaklaşık 70 kg azot
Kültür melezi inek: 52,5 kg azot
Yerli inek: 35 kg azot
Koyun: 7 kg azot
Keçi: 5,6 kg azot
Yumurta tavuğu: 0,34 kg azot
Etlik piliç: 0,2125 kg azot

Kendi gübrenizin gerçek besin içeriğini öğrenmek istiyorsanız, gübre örneğini yetkili bir laboratuvarda analiz ettirmeniz en sağlıklı yoldur.

Taze Gübrenin Sakıncaları ve Yanmış Gübre

Ahırdan çıkan taze gübrenin doğrudan tarlaya serilmesi yaygın bir alışkanlıktır, ancak birçok sorun doğurur:

Yabancı ot tohumu: Hayvanların yediği ot ve samanla gelen tohumlar canlılığını korur ve tarlaya taşınır.
Hastalık etmenleri: Taze gübrede bitki ve insan sağlığı için zararlı mikroorganizmalar bulunabilir. Bu özellikle çiğ tüketilen sebzelerde önemlidir.
Azot noksanlığı ve yanma: Taze gübrenin karbon/azot (C/N) oranı yüksektir. Toprakta ayrışırken mikroorganizmalar azotu kendileri kullanır ve bitki geçici olarak azot sıkıntısı çeker. Özellikle tavuk gübresi gibi güçlü gübreler fazla verildiğinde fide ve köklerde yanmaya yol açabilir.
Nitrat kaybı: Taze ve sulu gübredeki azot kolayca yıkanır. Yanlış zamanda ve fazla miktarda verildiğinde yeraltı ve yüzey sularına nitrat olarak karışır.

Yanmış (olgunlaşmış) gübre

Yanma, gübrenin yığında bekletilerek mikroorganizmalar tarafından ayrıştırılmasıdır. Bayburt İl Müdürlüğü’nün yayınına göre bu süreçte C/N oranı düşer, yabancı ot tohumları ve hastalık etmenleri etkisini büyük ölçüde kaybeder. İki yöntem öne çıkar:

Sıcak yöntem: Gübre havalı ortamda parçalanır ve sıcaklığı 60 °C civarına çıkar. Bu ısınma yazın yaklaşık 1 hafta, kışın 15–20 gün sürer. Gübre 2–3 gün bu sıcaklıkta tutulduktan sonra sıkıştırılarak havasız ortam sağlanır. Yaklaşık 3 ayda tarlaya taşınabilir hale gelir.
Soğuk yöntem: Taze gübre baştan sıkıştırılarak havasız ortamda çürütülür ve sıcaklık 30 °C’yi geçmez. Samanca fakir, kesif yemle beslenen hayvanların gübresine uygundur.

İyi yanmış gübre koyu renkli, ufalanır yapıda olur ve keskin amonyak kokusu taşımaz.

Gübre Depolama, Gübre Çukuru ve Platformu

Gübrenin değerini koruması da, çevreye zarar vermemesi de büyük ölçüde depolamaya bağlıdır. Gübre yığından sızan koyu renkli su, aslında bitkiye yararlı besin maddeleriyle doludur. Bu sıvının akıp gitmesi hem besin kaybı hem de su kirliliği demektir.

Doğru depolama için temel ilkeler

Gübre sert ve sızdırmaz bir zemin üzerine serilmeli, sıkıştırılmalı, yeterince nemli tutulmalı ve yağmur, güneş gibi hava koşullarından korunmalıdır.
Yığından sızan sıvı için toplama çukuru yapılmalıdır. Bakanlığın iyi tarım uygulamaları kodunda kanatlı gübresinin sızdırmaz zemin üzerinde yığılması ve sızıntı için sıvı toplama çukurları kazılması öngörülür.
Sıvı gübre depoları korozyona dayanıklı ve sızdırmaz olmalı, aşırı doldurulmamalıdır.
Gübre deposu konutlardan, kuyulardan ve içme suyu kaynaklarından uzakta kurulmalıdır. Güncel mesafe şartları için İl/İlçe Müdürlüğünüze danışın.

Nitrat kirliliğine yönelik kurallar

Tarım ve Orman Bakanlığı’nın “Sularda Tarımsal Faaliyetlerden Kaynaklanan Nitrat Kirliliğinin Önlenmesine Yönelik İyi Tarım Uygulamaları Kodu Tebliği” (Tebliğ No: 2016/46) hayvan gübresi kullanımına şu sınırları getirir:

Ekim dönemi dışında toprak yüzeyi çıplak ve bitkisizse gübre uygulanmamalıdır.
Kuvvetli yağış bekleniyorsa ya da toprak sıkışmış, kurumuş, çatlamış veya aşırı ıslaksa gübre verilmemelidir.
Yeni drene edilmiş arazide 12 ay boyunca gübre uygulanmamalıdır.
Gübre uygulandıktan hemen sonra toprağa karıştırılmalıdır.
Hayvan gübresiyle verilen toplam azot, nitrata hassas bölgelerde yılda hektar başına 170 kg’ı (dekarda 17 kg), bu bölgeler dışında 340 kg’ı geçmemelidir.

Tebliğ 2021 yılında değiştirilmiş ve hayvancılık işletmelerinin gübre deposu yükümlülükleri yeniden düzenlenmiştir. İşletmenizin nitrata hassas bölgede olup olmadığını ve size düşen yükümlülükleri İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüzden öğrenebilirsiniz.

Adım Adım Kompost Yapımı

Sıcak kompost yığınının çevrilmesi — Olgunlaşma sırasında ısınan kompost yığınının çevrilmesi
Fotoğraf: SB Johnny, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0

Kompost, bitkisel atıkların ve gerektiğinde hayvan gübresinin kontrollü koşullarda ayrıştırılmasıyla elde edilen, toprak kokulu, koyu renkli bir organik gübredir. Bakanlığın gıda artık ve atıklarından kompost yapımı rehberi ile Türk Tarım ve Orman Dergisi’nde yer alan bilgiler doğrultusunda adımlar şöyledir:

1. Malzemeyi toplayın

Yeşil (azotça zengin) malzeme: Sebze ve meyve artıkları, taze ot, biçilmiş çim, yeşil yapraklar, kahve telvesi, çay atıkları, yumurta kabuğu.
Kahverengi (karbonca zengin) malzeme: Kuru yaprak, sap, saman, talaş, ince dallar, karton.
Koymayın: Et, balık, süt ürünleri, yağlar, kedi-köpek dışkısı, hastalıklı bitkiler, tohum bağlamış yabani otlar, kömür külü, plastik, cam ve metal.

2. Karbon/azot dengesini kurun

Kompostun başlangıcı için ideal C/N oranı yaklaşık 30:1’dir; ev kompostunda 25:1–30:1 aralığı önerilir. Pratikte bu, kahverengi ve yeşil malzemeyi katmanlar halinde dengeli kullanmak demektir. Örneğin 15 cm kahverengi malzeme, üzerine 15 cm yeşil malzeme ve birkaç santimetre bahçe toprağı serilerek katmanlar tekrarlanabilir. Talaş (yaklaşık 500:1) ve ağaç kabuğu gibi çok karbonlu malzemeler ölçülü kullanılmalıdır.

3. Nemi ayarlayın

İdeal nem yaklaşık %60’tır. Elinizle sıktığınızda yığın “sıkılmış sünger” gibi olmalı, yalnızca birkaç damla su akmalıdır. Kuruysa su ya da yeşil malzeme, fazla ıslaksa kahverengi malzeme ekleyin.

4. Havalandırın ve çevirin

Kompost havalı ortamda yapılır. Yığın 2–3 günde bir ya da haftalık aralıklarla karıştırılarak havalandırılmalıdır. Yığının yüksekliği 1,5 m’yi, genişliği 1,8 m’yi aşmamalıdır; aksi halde iç kısımlar havasız kalır ve kötü koku oluşur.

5. Sıcaklığı izleyin

İyi kurulmuş bir yığın kısa sürede ısınır ve 60–65 °C’ye kadar çıkabilir. Bu aşama hastalık etmenlerinin ve yabancı ot tohumlarının büyük ölçüde etkisizleşmesini sağlar. Yığın aşırı ısınırsa kahverengi malzeme ekleyin; hiç ısınmıyorsa yeşil malzeme, su ve havalandırma ihtiyacını kontrol edin. Keskin amonyak kokusu fazla azotun işaretidir.

6. Olgunluğu kontrol edin

Ev kompostu malzemeye göre yaklaşık 2–6 ayda, iyi yönetilen sıcak kompost daha kısa sürede, soğuk (az müdahaleli) kompost ise 6–12 ayda olgunlaşır. Olgun kompostun belirtileri:

Koyu kahverengi, tane tane ve ufalanır görünüm
Toprak kokusu; kötü kokunun tamamen kaybolması
Yığının artık ısınmaması
Başlangıç malzemelerinin büyük ölçüde tanınamaz hale gelmesi

Uygulama Zamanı ve Miktarı

Ne zaman uygulanmalı?

Bayburt İl Tarım ve Orman Müdürlüğü’nün önerilerine göre ahır gübresi az yağış alan bölgelerde ve ağır bünyeli (killi) topraklarda sonbaharda, çok yağış alan bölgelerde ve kumlu topraklarda ise ilkbaharda uygulanmalıdır. İlkbahar uygulaması, kumlu topraklarda besinlerin yağışla yıkanıp kaybolmasını azaltır. Gübre tarlaya serilir serilmez pullukla toprağa karıştırılmalıdır; yüzeyde bekleyen gübre güneş ve rüzgârla azot kaybeder.

Ne kadar uygulanmalı?

Aynı kaynağa göre ürün çeşidine bağlı olarak dekara genel olarak 1–4 ton ahır gübresi verilebilir. Organik maddesi düşük topraklar daha fazla gübreye ihtiyaç duyar. Koyun-keçi gübresi sığır gübresinden, tavuk gübresi ise her ikisinden de daha az miktarda kullanılmalıdır. Bahçe ölçeğinde kompost için Bakanlık rehberinde, yaklaşık 1 m³ kompostun 40 m²’lik bir alanı 2,5 cm kalınlığında örtebileceği belirtilir.

Önemli: Bu değerler yalnızca genel aralıklardır. Toprak analizine göre kesin miktar belirlenmelidir. Toprağınızın organik madde, azot, fosfor ve potasyum düzeyini bilmeden yapılan gübreleme hem israfa hem de çevre kirliliğine yol açabilir. Ayrıca nitrata hassas bölgelerde hayvan gübresiyle verilen azotun yasal sınırı aşmaması gerekir.

Hangi ürünler daha çok yararlanır?

Ahır gübresinden en çok sebzeler ve patates, şeker pancarı gibi çapa bitkileri yararlanır. Tahıllar arasında en iyi tepkiyi çavdar verir.

Organik Tarımda Organik Gübre Kuralları

Organik tarımda sentetik kimyasal gübreler kullanılamaz. Toprak verimliliği öncelikle ekim nöbeti, baklagiller, yeşil gübreleme ve kompostla sağlanır. Bakanlığa bağlı Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü’nün organik incir yetiştiriciliği yayınında özetlenen temel kurallar şunlardır:

Organik üretimden gelen hayvan gübresi ve diğer organik materyaller, tercihen kompostlanarak kullanılmalıdır.
Organik bitkisel üretimde hayvan gübresiyle uygulanan toplam azot yılda hektar başına 170 kg’ı geçemez.
Bu önlemler yeterli olmazsa, yalnızca organik tarım yönetmeliğinin ekinde izin verilen gübre ve toprak iyileştiriciler kullanılabilir. Ahır gübresi, kanatlı gübresi, saman, mantar üretim artığı ve kompostlanmış ev atıkları bu listede yer alır.
Kompost hazırlığında hızlandırıcı olarak yalnızca genetiği değiştirilmemiş bitkisel ya da mikroorganizma preparatları kullanılabilir.

Organik sertifikalı üretim yapıyorsanız, kullanacağınız her gübreyi önceden sertifika kuruluşunuza onaylatmanız gerekir.

Sık Sorulan Sorular

Taze ahır gübresini doğrudan bahçeye serebilir miyim?

Önerilmez. Taze gübre yabancı ot tohumu ve hastalık etmeni taşıyabilir, toprakta geçici azot noksanlığına ve güçlü gübrelerde kök yanmasına yol açabilir. Gübreyi en az birkaç ay yığında yakmak ya da kompostlamak çok daha güvenli ve verimlidir.

Tavuk gübresi mi, sığır gübresi mi daha iyidir?

Tavuk gübresi daha zengin ve hızlı etkilidir ama yanlış miktarda kullanıldığında bitkiye zarar verebilir ve azot kaybı riski yüksektir. Sığır gübresi daha yumuşak etkilidir ve toprağa daha fazla organik madde kazandırır. Hangisini seçerseniz seçin, iyi olgunlaşmış olmasına ve toprak analizine göre miktar belirlemeye dikkat edin.

Kompostumun hazır olduğunu nasıl anlarım?

Olgun kompost koyu kahverengi, ufalanır ve toprak kokuludur. Yığın artık ısınmaz, başlangıçta koyduğunuz malzemeler tanınmaz hale gelir. Kötü koku devam ediyorsa ya da yığın hâlâ ısınıyorsa biraz daha beklemeniz gerekir.

İlgili Rehberler

Kaynaklar

Kapak fotoğrafı: Ahır gübresini tarlaya serpen traktör ve gübre serpme römorku. Fotoğraf: Martin Froggatt, Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0

Bu rehber genel bilgilendirme amaçlıdır. Bölgenize ve işletmenize özel öneriler için İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüze başvurunuz.