Yaprak Bitleri: Türler, Zarar Şekli, Eşik Değerler ve Mücadele

Yaprak bitleri, tarlada, bahçede ve serada en sık rastlanan zararlıların başında gelir. Boyları birkaç milimetreyi geçmez, ancak çok hızlı çoğaldıkları için birkaç hafta içinde sürgünleri ve yaprakları kaplayabilirler. Öz su emerek bitkiyi zayıflatır, yaprakları kıvırır, bal özü salgılayarak fumajine yol açarlar. Asıl tehlikeleri ise bitkiden bitkiye virüs taşımalarıdır.

Bu rehberde yaprak bitlerinin biyolojisini, Türkiye’de öne çıkan türleri, zarar şeklini, Tarım ve Orman Bakanlığı Zirai Mücadele Teknik Talimatlarında yer alan sayım yöntemlerini ve ürün bazındaki mücadele eşiklerini, kültürel ve biyolojik önlemleri ve kimyasal mücadelenin temel ilkelerini anlatıyoruz. Bilgiler TAGEM’in teknik talimatlarına ve Bakanlık yayınlarına dayanıyor.

İçindekiler

Yaprak Biti Nedir?
Biyolojisi: Neden Bu Kadar Hızlı Çoğalır?
Önemli Yaprak Biti Türleri
Zarar Şekli
İzleme ve Ekonomik Zarar Eşiği
Kültürel ve Biyolojik Mücadele
Kimyasal Mücadelede İlkeler
Sık Sorulan Sorular
İlgili Rehberler

Yaprak Biti Nedir?

Yaprak bitleri, Hemiptera takımının Aphididae familyasına bağlı küçük böceklerdir. Vücutları oval ve yumuşaktır, boyları türe göre genellikle 1,5–3 mm arasındadır. Renkleri yeşil, sarı, siyah ya da gri olabilir. Sokucu-emici ağız yapılarıyla bitkinin iletim demetlerinden öz su emerler. Karın ucunda bulunan bir çift borucuk (kornikül), onları benzer küçük böceklerden ayırmaya yarayan pratik bir özelliktir.

Yaprak bitleri genellikle koloni hâlinde yaşar. Taze sürgün uçlarında, genç yapraklarda ve özellikle yaprakların alt yüzünde toplanırlar. Bu nedenle tarlada yalnızca yaprağın üst yüzüne bakmak, bulaşmayı geç fark etmeye yol açar.

Biyolojisi: Neden Bu Kadar Hızlı Çoğalır?

Eşeysiz çoğalma ve canlı doğurma

Yaprak bitlerinin en dikkat çekici özelliği, döllenme olmadan (partenogenetik) çoğalmalarıdır. İlkbahar ve yaz boyunca popülasyon neredeyse tamamen dişilerden oluşur ve bu dişiler yumurta yerine doğrudan canlı yavru doğurur. Pamuk entegre mücadele talimatına göre pamuk yaprak bitinin dişileri günde 8–22 yavru verebilir, sıcak bölgelerde bir nesil 7–10 günde tamamlanır. Yavrular dört nimf dönemi geçirerek kısa sürede ergin olur.

Yılda çok sayıda döl

Bakanlık talimatlarında, türe ve koşullara bağlı olarak yaprak bitlerinin yılda 10–16 döl verebildiği belirtilir. Sıcak bölgelerde ve seralarda bazı türler kışlama dönemine ihtiyaç duymadan yıl boyu çoğalabilir. Soğuk bölgelerde ise kışı genellikle döllenmiş yumurta hâlinde, ağaçlarda tomurcuk diplerinde veya dallarda geçirirler. Sonbaharda eşeyli dişiler ve erkekler ortaya çıkar, çiftleşme olur ve kışlık yumurtalar bırakılır.

Kanatlı ve kanatsız bireyler

Koloniler çoğunlukla kanatsız bireylerden oluşur. Kalabalıklaşma, bitkinin olgunlaşması ya da havaların soğuması gibi durumlarda kanatlı bireyler gelişir. Kanatlılar yeni bitkilere ve tarlalara göç ederek bulaşmayı yayar. Pamuk talimatında, kolonide kanatlı bireylerin görülmesinin popülasyonun yer değiştireceğinin işareti olduğu vurgulanır. Bazı türler tek konukçuludur. İki konukçulu türler ise ilkbaharda esas konukçudan (örneğin şeftali veya erik) yazlık konukçulara (sebze, yabancı ot) geçer, sonbaharda geri döner.

Popülasyonlar hava koşullarına çok bağlıdır. Talimatlara göre nemli ve serin havada hızla artarken, sıcak ve kuru havada ya da şiddetli yağışlardan sonra ani düşüşler görülür.

Önemli Yaprak Biti Türleri

Şeker pancarı yaprağında şeftali yaprak biti — Şeker pancarında şeftali yaprak biti (Myzus persicae)
Fotoğraf: Gilles San Martin from Namur, Belgium, Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0

Şeftali yaprak biti (Myzus persicae)

En geniş konukçulu ve ekonomik açıdan en önemli türlerden biridir. Kışı şeftali ve diğer sert çekirdekli meyvelerde yumurta olarak geçirir. Meyve talimatına göre ilkbaharda erken çıkar, nisanda kanatlılar görülür, mayısta bulaşma en yüksek düzeye ulaşır ve temmuza kadar kademeli olarak yazlık konukçulara göç eder. Şeftalide çiçek açmasını engeller, yaprakları önce ikiye katlar sonra kıvırır. Ispanak, lahana, marul, kabak, hıyar, domates, patlıcan, biber ve patates gibi pek çok sebzede de zarar yapar.

Pamuk yaprak biti (Aphis gossypii)

1–2 mm boyunda, sarı, yeşil veya siyah renkli olabilen polifag bir türdür. Pamukta tepe yapraklarının alt yüzünde koloni oluşturur. Kabakgiller, biber, patlıcan gibi örtüaltı sebzelerinde ve nane, semizotu gibi yaprağı yenen sebzelerde de önemlidir.

Elma yeşil yaprak biti (Aphis pomi)

Kanatsız dişileri 1,5–2 mm boyundadır. Kışı bir yıllık sürgünlerde, uca yakın kısımda yumurta hâlinde geçirir. Fidanlıklarda ve genç ağaçlarda önemlidir. Sürgünleri ve yaprakları kıvırır, yoğun bulaşmada sürgün uçları kurur. Elmada ayrıca elma gri yaprak biti (Dysaphis plantaginea) ve kırmızı gal yaprak biti (Dysaphis devecta) görülür. Erik unlu yaprak biti (Hyalopterus pruni) ve kiraz siyah yaprak biti (Myzus cerasi) de sert çekirdeklilerin önemli türleridir.

Lahana (unlu) yaprak biti (Brevicoryne brassicae)

Bakanlığın sebze zararlıları teknik talimatlarında sebzelerde yaprak bitleri arasında sayılan bu tür, lahana, karnabahar ve brokoli gibi lahanagillerde koloniler oluşturur. Koloniler mumsu, unlu bir görünüme sahiptir. Okuduğumuz Bakanlık belgelerinde bu türe özgü bir sayım yöntemi veya eşik değer yer almadığından, lahanagillerde yaprak bitleri için genel sebze ilkeleri uygulanabilir. Bölgenizdeki güncel uygulama için İlçe Müdürlüğüne danışmanız yararlı olur.

Hububat ve mısırda yaprak bitleri

Tahıl zararlıları talimatında yulaf yaprak biti (Sitobion avenae), ekin yaprak biti (Rhopalosiphum padi), mısır yaprak biti (Rhopalosiphum maidis), tahıl yaprak biti (Schizaphis graminum), Rus buğday yaprak biti (Diuraphis noxius), gül-ekin yaprak biti (Metopolophium dirhodum) ve mısır esmer yaprak biti (Sipha maydis) gibi türler sayılır. Buğday, arpa, yulaf, çavdar, çeltik ve mısırda yaprak, başak, koçan ve erkek organlarda beslenirler.

Zarar Şekli

Öz su emme: Ergin ve nimfler bitki öz suyunu emerek bitkiyi zayıflatır, gelişmeyi yavaşlatır veya durdurur. Tahıllarda tane olgunlaşması engellenir, tane buruşur ve kurur.
Kıvrılma ve şekil bozukluğu: Tükürükle bitkiye verilen maddeler yapraklarda kıvrılma ve sürgünlerde şekil bozukluğu yapar. Meyve ağaçlarında erken emgi meyvede şekil bozukluğuna, yoğun bulaşma ertesi yıl daha az çiçeğe yol açabilir. Genç bitkilerde yoğun zarar bitkiyi öldürebilir.
Bal özü ve fumajin: Yaprak bitlerinin salgıladığı şekerli bal özü yaprağı parlak ve yapışkan gösterir. Bunun üzerinde gelişen saprofit mantarlar siyah bir tabaka (fumajin, karaballık) oluşturur ve fotosentezle solunumu engeller. Hububat rehberine göre bu salgılar yeşilkurt kelebeklerini çektiği için yaprak bitinin yoğun olduğu mısır tarlalarında yeşilkurt da genellikle daha fazla olur.
Virüs taşıma: Yaprak bitlerinin en önemli dolaylı zararıdır. Bakanlık talimatlarında şeftali yaprak bitinin taşıdığı virüs sayısı için yaklaşık 50’den 100’ün üzerine kadar farklı rakamlar verilir. Börülce yaprak bitinin (Aphis craccivora) yaklaşık 30 virüsü taşıdığı belirtilir. Tahıllarda pek çok tür arpa sarı cücelik virüsünü (BYDV) taşır. Erik unlu yaprak biti ise şarka virüsünün zayıf bir vektörüdür.

İzleme ve Ekonomik Zarar Eşiği

Yaprak bitleri çok hızlı çoğaldığı için düzenli sayım yapmadan doğru karar vermek zordur. Bakanlığın teknik talimatlarında yer alan başlıca yöntemler ve eşikler şunlardır:

Örtüaltı sebzeleri

Örtüaltı entegre mücadele talimatına göre sayım haftada bir yapılır. Yaprak bitleri hızla çoğaldığı için aralık 3–4 güne indirilir ve eşiğe yaklaşıldıkça daha da kısaltılır. Her dekarda en az 30 bitki incelenir. Her bitkinin alt, orta ve üst kısmından birer yaprak alınarak lup yardımıyla yaprak başına birey sayılır. Kanatlıları izlemek için 50–100 m²’ye bir sarı yapışkan tuzak, bitkinin 10–15 cm üzerine asılır. Eşik, fasulye ve biber gibi küçük yapraklı bitkilerde yaprak başına 10, domates, patlıcan, hıyar ve kabak gibi büyük yapraklı bitkilerde yaprak başına 20 yaprak bitidir.

Yaprağı yenen sebzeler

Marul ve ıspanakta 100–1000 m²’de 10–20 bitki, maydanoz, roka, tere, dereotu ve nane gibi küçük yapraklı türlerde 50 bitki incelenir. Eşik, küçük yapraklılarda 10, marul ve ıspanak gibi büyük yapraklılarda yaprak başına 20 bireydir. Bakanlık talimatlarına göre bölgede yaprak bitinin taşıdığı bir virüs hastalığı varsa eşik beklenmeden mücadeleye karar verilebilir.

Pamuk

Tarla en az haftada bir, temel gelişme döneminde haftada iki kez kontrol edilir. Fide döneminde seyreltmeden sonra %50 bulaşma, koza oluşturma döneminde ise yaprak başına 25 birey (ergin + nimf) eşik olarak kabul edilir.

Meyve ağaçları

Meyve zararlıları talimatı eşikleri 100 organ, ağaç ve dal üzerinden verir:

Elma yeşil yaprak biti: 100 organda 15 bulaşık sürgün.
Elma gri yaprak biti: 2 bulaşık çiçek buketi veya 1–3 koloni.
Kırmızı gal yaprak biti: 5 bulaşık sürgün veya 5–10 koloni.
Şeftali yaprak biti: 50 ağaçta 7 bulaşık dal.
Erik unlu yaprak biti: 50 ağacın 2’sinde bulaşma ve tacın dörtte birine yayılmış bulaşma.
Kiraz siyah yaprak biti: ağaç başına 7 bulaşık dal.

Uygulamanın başarısı, 7 ve 14 gün sonra yapılan sayımlarda değerlerin eşiğin altında kalmasıyla değerlendirilir.

Hububat ve mısır

Tahıl talimatına göre her 40–50 dekarlık tarla bir ünite kabul edilir. Köşegenler boyunca zikzak yürünerek her 10–15 metrede bir olmak üzere toplam 50 bitki incelenir. Yapraklar, başak, koçan arası ve erkek organlar dahil tüm toprak üstü kısımlarda ergin ve nimfler sayılır, bitki başına zararlı ve yararlı yoğunluğu hesaplanır. Sürvey haftada 1–2 kez yapılır. Talimatta sayısal bir eşik verilmez. Mücadele kararı, sürvey sonuçlarına göre araştırma enstitüleri ve İl Müdürlükleri tarafından birlikte verilir.

Diğer endüstri bitkileri

Aspirde sayıma nisan sonunda başlanır ve sürgün ucunun 5 cm’lik kısmında 39 ve üzeri yaprak biti bulunması eşik kabul edilir. Patateste kanatlıları izlemek için dekara 2 adet sarı su tuzağı, tarla ortasına ve yerden yaklaşık 50 cm yüksekliğe yerleştirilir.

Kültürel ve Biyolojik Mücadele

Kültürel önlemler

Aşırı azotlu gübrelemeden kaçının: Pamuk talimatında aşırı bitki sıklığı, aşırı sulama ve aşırı azotun vejetatif gelişmeyi artırarak yaprak bitini teşvik ettiği belirtilir. Gübre, toprak analizine göre dengeli verilmelidir.
Yabancı otları temizleyin: Mevsim başındaki bulaşmalar çoğunlukla yabancı otlardan gelir. Tarla içi ve kenarındaki yabancı otlar ile hasat sonrası kalan bitki artıkları yok edilmelidir.
Hububatta ekim ve toprak işleme: Hasattan sonra tarla sürülmeli, Akdeniz Bölgesi’nde erken ekimden kaçınılmalı, ekim sık yapılmamalı ve mümkünse mibzerle yapılmalıdır.
Örtüaltında fiziksel bariyer: Fide ve üretim seralarının havalandırma açıklıkları 462 µm tül ile kapatılmalı, yalnızca sağlıklı fide dikilmeli, bulaşık bitkiler seradan uzaklaştırılmalıdır.
Meyve bahçesinde kış kontrolü: Geç sonbahar, kış ve erken ilkbaharda sürgünler yumurta yönünden kontrol edilmeli, yumurtalı sürgünler budanarak popülasyon azaltılmalıdır.

Doğal düşmanlar

Yaprak bitlerinin çok sayıda doğal düşmanı vardır ve Bakanlık talimatları bunların korunmasını mücadelenin temeli olarak görür. Başlıcaları şunlardır:

Avcı böcekler: Uğur böcekleri (örneğin Coccinella septempunctata, Adalia bipunctata), altın gözlü böcek (Chrysoperla carnea) larvaları, sirfit sinekleri (Episyrphus balteatus gibi), avcı sinek Aphidoletes aphidimyza, Orius ve Nabis türleri.
Parazitoitler: Aphidius, Lysiphlebus ve Aphelinus gibi küçük arıcıklar yaprak bitinin içinde gelişir ve onu kahverengi, şişkin bir “mumya”ya dönüştürür.
Entomopatojen funguslar: Pamuk talimatına göre Çukurova’da Fusarium subglutinans zaman zaman popülasyonu önemli ölçüde düşürür.

Pamuk talimatı, buğday hasadından sonra uğur böceklerinin pamuğa geçtiğine dikkat çeker. Doğal düşman yoğunluğu yeterli ve sıcaklık yüksekse kimyasal mücadeleden kaçınılması önerilir. Meyve talimatına göre de doğal düşmanları üretip salmaktan çok, mevcut olanları korumak ve ilaç seçimiyle ilaçlama zamanını buna göre ayarlamak daha etkilidir. Seralarda ise biyolojik mücadele programları uygulanabilir.

Kimyasal Mücadelede İlkeler

Kimyasal mücadele gerektiğinde yalnızca ruhsatlı bitki koruma ürünleri kullanılmalı ve etiketteki doza uyulmalıdır. Reçeteyi yetkili bir ziraat mühendisi ya da İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü düzenlemelidir.

Eşiğe göre karar verin: İlaçlama, sayım sonucu eşiğe ulaşıldığında yapılmalıdır. Virüs riski olan durumlar dışında takvime göre ilaçlama yapılmamalıdır.
Yalnızca bulaşık alanı ilaçlayın: Yaprak bitleri genellikle lokal görülür. Erken mevsimde yalnızca tarla kenarları ve bulaşık odaklar ilaçlanmalı, zararlı tarlaya homojen yayılmışsa tüm alan ilaçlanmalıdır.
Seçici ürünleri tercih edin: Doğal düşmanlara yan etkisi az olan ürünler seçilmelidir.
Yaprak altını ıslatın: Yaprak bitleri yaprağın alt yüzünde ve kıvrık yaprakların içinde saklanır. Pamuk talimatı pülverizatöre yaprak altı meme setleri takılmasını önerir. Sürgün, buket ve yaprakların iyice ıslatılması gerekir.
Uygun hava ve saati seçin: İlaçlama rüzgârsız havada, sabah erken veya akşamüstü yapılmalıdır.
Yalnızca yaprak bitine yönelik kış ilaçlaması yapmayın: Meyve talimatına göre önceki yıl zarar yüksekse kışın yumurta kontrolü yapılabilir, ancak sadece yaprak bitlerini hedefleyen kış ilaçlaması önerilmez.
Direnç oluşumunu önleyin: Aynı etki mekanizmasına sahip ürünleri art arda kullanmaktan kaçının.

Tahıl talimatında hububat yaprak bitlerine karşı resmî olarak önerilen bir preparat bulunmadığı ve gerektiğinde Bakanlığın teknik teşkilatına başvurulması gerektiği belirtilir. Güncel ruhsat durumunu İlçe Müdürlüğünden öğrenebilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Yaprakta birkaç yaprak biti gördüm, hemen ilaçlamalı mıyım?

Hayır. Birkaç bireyin varlığı tek başına ilaçlama nedeni değildir. Talimatlarda tarif edilen şekilde sayım yapın ve ürününüze ait eşikle karşılaştırın. Aynı zamanda uğur böceği, sirfit larvası ve mumyalaşmış yaprak bitlerine bakın. Doğal düşmanlar yoğunsa popülasyon kendiliğinden düşebilir. Bölgede yaprak bitiyle taşınan bir virüs sorunu varsa durum farklıdır. Bu durumda İlçe Müdürlüğüne danışın.

Yapraklardaki siyah kurum neden oluşur?

Bu tabakaya fumajin denir. Yaprak bitlerinin salgıladığı şekerli bal özü üzerinde gelişen mantarlardan oluşur. Fumajin fotosentezi ve solunumu engeller, verimi ve kaliteyi düşürür. Kalıcı çözüm, bal özünün kaynağı olan yaprak biti popülasyonunu kontrol altına almaktır.

Gübreleme yaprak biti yoğunluğunu etkiler mi?

Evet. Bakanlık talimatlarında aşırı azotlu gübrelemenin bitkide yumuşak ve sulu bir gelişme yaratarak yaprak bitini teşvik ettiği belirtilir. Azotu toprak analizine göre ve dengeli vermek, sık ekimden ve aşırı sulamadan kaçınmak bulaşmayı azaltmaya yardımcı olur.

İlgili Rehberler

Kaynaklar

Kapak fotoğrafı: Kiraz yaprağında siyah kiraz yaprak biti kolonisi. Fotoğraf: ML5, Wikimedia Commons, CC0

Bu rehber genel bilgilendirme amaçlıdır. Bölgenize ve işletmenize özel öneriler için İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüze başvurunuz.