Erik Yetiştiriciliği: Can, Japon ve Avrupa Erikleri, Tozlanma ve Hasat

Erik, Türkiye’de ilkbaharın ilk turfanda meyvelerinden biri olan yeşil can eriğiyle başlayıp sonbahara kadar süren uzun bir pazar dönemine sahiptir. Meyvecilik Araştırma Enstitüsü’nün erik yayınına göre olgunlaşma zamanları farklı çeşitler sayesinde 15 Nisan ile 15 Ekim arasında pazarda taze erik bulunabilir, depolamayla bu süre 9–10 aya kadar uzayabilir. Erik taze tüketildiği gibi komposto, reçel, marmelat, meyve suyu ve kurutulmuş olarak da değerlendirilir.

Bu rehberde can eriği, Japon ve Avrupa eriği gruplarını ve bu gruplardaki çeşitleri, tozlanma ihtiyacını, anaç seçimini, dikimi ve budamayı, cep hastalığı, monilya ve çil hastalıklarını, erik iç kurdunu, hasat ve soğuk depolamayı, son olarak da kurutmalık eriği ele alıyoruz. Bilgiler Tarım ve Orman Bakanlığına bağlı araştırma enstitülerinin, il müdürlüklerinin ve Zirai Mücadele Teknik Talimatlarının yayınlarına dayanıyor.

İçindekiler

Erik Grupları ve Çeşitler
İklim, Toprak ve Tozlanma İhtiyacı
Anaç Seçimi ve Dikim
Budama, Gübreleme ve Seyreltme
Cep Hastalığı, Monilya ve Çil
Erik İç Kurdu
Hasat ve Soğuk Depolama
Kurutmalık Erik
Sık Sorulan Sorular
İlgili Rehberler

Erik Grupları ve Çeşitler

Ülkemizde yetiştirilen erikler üç ana gruba ayrılır. Grupların iklim istekleri, olgunlaşma zamanları ve kullanım alanları birbirinden belirgin biçimde farklıdır.

Can erikleri (Prunus cerasifera)

Can-papaz grubu da denilen bu erikler Akdeniz Bölgesi’nde ilk hasadı veren erkenci turfanda meyvelerdir. Bakanlık kaynaklarında Papaz, Can, Kebap, Havran ve Aynalı bu grubun çeşitleri olarak sayılır. Yeşil can erikleri Nisan–Mayıs aylarında toplanır. Aynalı ise Haziran ortasında olgunlaşır. Can erikleri aralıklı olarak hasat edildiği için her toplama aynı zamanda bir seyreltme işlevi görür.

Japon erikleri (Prunus salicina)

Kışı soğuk geçmeyen ılıman ve sıcak bölgelere uygundur, sahil kuşağında da yetiştirilebilir. Bakanlığın erik kitapçığında Formosa, Santa Rosa, Climax, Red Heart, Burbank, Duarte, Reubennel, Burmosa, Nubiana, Laroda ve Wickson bu gruptaki çeşitler arasında anılır. Antalya İl Tarım ve Orman Müdürlüğü’nün belgesine göre Formosa ve Santa Rosa Haziran sonunda, Burbank Temmuz sonunda, Laroda ve Wickson ise Ağustos ortasında olgunlaşır. Japon erikleri çok mahsuldar olduğundan ağaçlarda aşırı yüklenme sık görülür.

Avrupa erikleri (Prunus domestica)

Soğuk ılıman iklimi sever ve geççi çeşitlerden oluşur. Stanley, President, Giant ve Sugar bu grubun bilinen çeşitleridir. President ve Sugar Temmuz sonunda, Giant Ağustos ortasında, Stanley ise Ağustos sonunda olgunlaşır. Avrupa erikleri aynı zamanda kurutmalık olarak değerlendirilen gruptur.

İklim, Toprak ve Tozlanma İhtiyacı

İklim ve soğuklama

Gruplar arasındaki en büyük fark kış soğuklaması ihtiyacıdır. Bakanlık kaynaklarına göre 7,2 °C’nin altında geçirilmesi gereken süre can eriklerinde 400–500 saat, Japon eriklerinde yaklaşık 600 saat, Avrupa eriklerinde ise 1000 saatin üzerindedir. Bu nedenle subtropik kıyılarda Japon ve can erikleri, kışı daha soğuk geçen yerlerde Avrupa erikleri tercih edilir.

Erken çiçek açan can ve Japon erikleri geç donlara karşı risklidir. Meyvecilik Araştırma Enstitüsü kritik sıcaklıkları kapalı tomurcukta −3,1 ile −1,1 °C, açmış çiçekte −2,2 ile −0,6 °C, genç meyvede ise −1,1 ile −0,6 °C olarak verir. Don sık görülen yerlerde erkenci gruplarla bahçe kurulmamalıdır.

Toprak

Erik için en uygun toprak pH’ı yaklaşık 6,5’tir. Saçak köklü bir tür olduğundan çok derin olmayan topraklarda da yetişir. Çok kumlu topraklarda ağaç ömrü kısalır, bu tür yerlerde Japon çeşitleri önerilir. Yıllık yağışın 750 mm’nin altında kaldığı bölgelerde yaz sulaması zorunludur. Sulama Mayıs’ın ikinci yarısından sonbahar yağışlarına kadar, toprağın yapısına göre 8–12 kez yapılır. Damla sulama en uygun yöntem olarak gösterilir.

Tozlanma

Tozlanma, erikte bahçe kurulurken en çok ihmal edilen konudur. Çeşitler kendine verimli, kısmen verimli ve kendine kısır olmak üzere üç gruba ayrılır. Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü’ne göre Avrupa eriklerinin çoğu kendine verimlidir, ancak yine de tozlayıcı önerilir. Japon eriklerinin çoğu ise kendine verimsizdir ve bahçede mutlaka tozlayıcı çeşit bulunmalıdır.

Tozlayıcı, ana çeşitle aynı zamanda çiçek açmalı, soğuklama ihtiyacı ona yakın olmalı ve bol, canlı çiçek tozu üretmelidir.
Kısmen verimli ya da kısır çeşitlerle kurulan bahçelerde her 8–10 ağaca bir tozlayıcı önerilir.
Kaynaklarda örnek eşleşmeler olarak Formosa için Santa Rosa ve Wickson, Climax için Santa Rosa, Papaz için Aynalı gösterilir.
Asıl tozlayıcı bal arısıdır. Alata enstitüsü çiçeklenme döneminde dekara 1–2 arı kolonisi bırakılmasının verimi artırdığını belirtir.

Anaç Seçimi ve Dikim

Kasada olgun erikler — Hasat edilmiş olgun erikler
Fotoğraf: Salil Kumar Mukherjee, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Erik genellikle durgun göz (T) aşısıyla çoğaltılır. Anaç olarak erik çöğürü, şeftali, kayısı ve badem çöğürleri ile klon anaçlar kullanılır.

Myrobalan (erik çöğürü): En yaygın çöğür anaçtır. Ağır ve nemli topraklara uyumludur. Avrupa ve Japon erikleriyle iyi uyuşur.
Myrobalan 29-C: Alata enstitüsüne göre erik çöğürüyle birlikte en çok kullanılan anaçtır. Meyvecilik Araştırma Enstitüsü bu anacın nematoda dayanıklı olduğunu, taç gelişiminin Myrobalan B’nin yaklaşık %70’i kadar olduğunu ve ağacı erken meyveye yatırdığını belirtir.
Marianna GF 8-1: Kök boğulmasına, tuzluluğa ve kireçe en dayanıklı erik anacı olarak tanıtılır. Ağır ve nemli topraklarda iyi sonuç verir.
Pixy: Bodur bir anaçtır, gelişmeyi yaklaşık %30 kısıtlar ve erken ürün verir. Kurak araziler için uygun değildir.
Badem çöğürü: Kurak, kireçli ve taşlı topraklarda tercih edilir.

Bazı çeşitler bazı anaçlarla tam uyuşmayabilir. Örneğin kaynaklarda President çeşidinin Marianna ve Myrobalan çöğürüyle uyum sorunu yaşayabileceği belirtilir. Fidan alırken anaç-çeşit uyumunu mutlaka sorun.

Dikim

Kışı ılık geçen yerlerde sonbaharda, sert kışlı yerlerde ilkbaharda dikim yapılır. Arazi dikimden 1–2 ay önce derin sürülür, drenaj sorunu varsa kanal açılır. Çukurlar 60×60 cm genişliğinde ve 50 cm derinliğinde açılır. Dip kısma yanmış çiftlik gübresiyle karıştırılmış üst toprak konur. Aşı noktası toprak üstünde kalmalıdır. Fidan tepesi 80–100 cm’den kesilir, dikimden sonra can suyu verilir ve fidanın yanına destek çakılır. Dikim aralığı anaca göre 4×5, 5×5, 6×6 veya 7×7 m olabilir. Alata enstitüsü daha sık sistemler için 5×3 m ve 4×2,5 m aralıklarını da sayar.

Budama, Gübreleme ve Seyreltme

Terbiye ve budama

Can, Papaz ve Japon gruplarında goble (vazo), Avrupa grubunda ise merkezi lider sistemi uygulanır. Alata enstitüsü nemli bölgelerde ortası açık gobleyi önerir. Budama, yaprakların yaklaşık %75’i döküldükten sonra başlar ve gözler uyanana kadar sürer.

Goble: Gövde üzerinde farklı noktalardan çıkan 3–5 ana dal bırakılır. Dalların gövdeyle 45–60° açı yapması istenir.
Merkezi lider: Gövde üzerinde 40–60 cm aralıklarla 3–4 kat ve her katta 4–6 yan dal oluşturulur. Yukarıdan aşağıya genişleyen konik bir taç elde edilir.
Japon erikleri: Diğer gruplardan daha kuvvetli budanır. Bol ürün dalları kırabileceğinden sağlam çatallar oluşturulmalıdır. Santa Rosa ve Wickson dik büyür, yayvanlaşmaları teşvik edilir. Burbank ise yayvan büyür.
Ürün budaması: 5–6 yaşına gelen buket dallar yenilenerek yeni meyve dallarının oluşması sağlanır. Büyük kesimler aşı macunuyla kapatılmalıdır.

Gübreleme

Gübre miktarı toprak ve yaprak analizine göre belirlenir. Meyvecilik Araştırma Enstitüsü yaprak örneklerinin 15 Temmuz ile Ağustos başı arasında alınmasını önerir. Fosfor ve potas kış başında, azot kış sonunda ilkbahar gelişmesinden önce verilir. Her yıl dekara 2–3 ton yanmış çiftlik gübresi ve iki yılda bir yeşil gübreleme faydalıdır.

Meyve seyreltme

Japon eriklerinde ve bazı can eriklerinde ağaç fazla meyve bağlar. Elle seyreltmede Haziran dökümünden sonra dalda her 5 cm’de bir meyve bırakılır. Böylece meyveler irileşir ve dal kırılmaları önlenir.

Cep Hastalığı, Monilya ve Çil

Cep hastalığı

Etmeni Taphrina pruni olan cep hastalığı eriğe özgü önemli bir sorundur. Bakanlığın erik kitapçığına göre hastalanan meyveler uzar, yassılaşır, çekirdeksiz kalır, gevrek ve renksiz bir yapı alır, sonunda kuruyup dökülür. Hastalıklı meyveler toplanıp imha edilmelidir. Kitapçıkta mücadele zamanları tomurcuk kabarması ve taç yaprakların %80’inin döküldüğü dönem olarak verilir.

Monilya

Çiçek monilyası (Monilinia laxa) çiçek ve sürgünleri kurutur, olgunlaşmaya yakın meyvelerde kahverengi çürüklük yapar ve meyveyi mumyalaştırır. Teknik talimatlara göre etmen kışı kanserli dallarda ve dalda kalan mumya meyvelerde geçirir. Kurumuş dallar ile ağaçta ve yerde kalan mumyalar toplanıp imha edilmelidir. Mücadele zamanı çiçeklenme başlangıcı (%5–10 çiçek) ve tam çiçeklenmedir (%90–100 çiçek).

Çil (yaprak delen)

Çil hastalığı yapraklarda önce küçük kırmızımsı lekelerle başlar. Lekeler büyür, kahverengileşir ve dökülerek yaprakta delikler bırakır. Meyvelerde lekeler, tomurcuklarda ölüm ve dallarda zamklanma görülür. Etmen kışı tomurcuk ve dallarda geçirir, yeni enfeksiyonlar için yağış gerekir. Sonbaharda hastalıklı tomurcuk taşıyan dallar sağlam kısımdan budanıp yok edilmelidir. Teknik talimatlarda mücadele zamanları sonbaharda yaprak dökümünün hemen ardından ve ilkbaharda çiçek tomurcukları kabarıp açılmadan önce olarak gösterilir.

Erik İç Kurdu

Erik iç kurdu (Grapholita funebrana), larvaları meyvenin içine girerek beslenen bir kelebek türüdür. Kurtlu meyveler pazar değerini yitirir. Antalya İl Tarım ve Orman Müdürlüğü’nün belgesine göre zararlı, Mayıs ayının ilk haftasından Haziran sonuna kadar zarar yapar.

Kurtlu meyveler ağaçtan ve yerden toplanıp derin çukurlara gömülmelidir.
Bahçenin düzenli kontrol edilmesi ve zararlının uçuş döneminin il müdürlüklerinin tahmin-uyarı duyurularıyla takip edilmesi, mücadelenin doğru zamanda yapılmasını sağlar.

Erikte erik testereli arısı, ağkurtları ve dip kurtları da önemli zararlılardır. Kimyasal mücadele gerektiğinde yalnızca ruhsatlı bitki koruma ürünleri kullanılmalı ve etiketteki doza uyulmalıdır. Reçeteyi yetkili bir ziraat mühendisi ya da İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü düzenlemelidir. Yeşil olarak tüketilen can eriklerinde hasat öncesi bekleme süresine özellikle dikkat edilmelidir.

Hasat ve Soğuk Depolama

Hasat zamanına karar verirken tam çiçeklenmeden hasada kadar geçen gün sayısı, kabuk zemin rengi ve et rengi, tat, sertlik ve suda çözünür kuru madde miktarı birlikte değerlendirilir. Ağaçtaki meyveler farklı zamanlarda olgunlaşıyorsa hasat 2 ya da 3 seferde yapılır.

Meyveler yüksekten kovaya atılmamalı, kovadan kasaya yakın mesafeden boşaltılmalıdır. Meyveler zedelenmemelidir.
Kasalarda meyveler ikiden fazla sıra üst üste dizilmemelidir.
Meyvecilik Araştırma Enstitüsü’ne göre erik −0,5 ile 0 °C arasında ve %90–95 nispi nemde 2–4 hafta saklanabilir. Tarla sıcaklığı hızla düşürülerek ön soğutma yapılırsa −1 °C’de 2 aya kadar depolama mümkündür. Suda çözünür kuru maddesi yüksek, geç olgunlaşan çeşitlerde bu süre 4–5 aya kadar uzayabilir.
Depoda görülen başlıca sorunlar kahverengi çürüklük, çekirdek çevresinde et kahverengileşmesi, anormal olgunlaşma ve aroma kaybıdır. Bu nedenle depoya yalnızca iyi olgunlaşmış, sağlam meyve konmalıdır.

Kurutmalık Erik

Kurutmalık erik denince ilk akla gelen Avrupa grubudur. Bakanlık kaynaklarında bu grubun kurutmaya uygun olduğu, eriğin taze tüketimin yanı sıra kurutularak da pazarlandığı belirtilir.

Kuruyan ürün depoda ayrı bir risk altındadır. Zirai Mücadele Teknik Talimatlarına göre kuru meyve güveleri, ekşilik böcekleri ve kuru meyve akarları erik gibi kuru meyvelerde zarar yapar. Talimatta şu önlemler öne çıkar:

Kurutma sırasında ürün örtülmeli, sergi alanları temiz tutulmalıdır.
Depo çatlakları kapatılmalı, kapı ve pencerelere tel geçirilmeli, duvarlar kireçle badanalanmalıdır.
Eski ve yeni ürün, temiz ve bulaşık ürün ayrı yerlerde depolanmalıdır.
Ürün çuvallar üzerinde ve düşük yığınlar hâlinde istiflenmelidir.

Kurutma yöntemi ve gıda güvenliği kuralları konusunda ayrıntılı bilgi için İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğüne danışılmalıdır.

Sık Sorulan Sorular

Erik bahçesinde neden tozlayıcı çeşit gerekir?

Japon eriklerinin çoğu kendi çiçek tozuyla meyve bağlamaz. Kendine verimli çeşitlerde bile tozlayıcı bulundurmak verimi ve kaliteyi artırır. Kısmen verimli veya kısır çeşitlerde her 8–10 ağaca bir tozlayıcı önerilir.

Cep hastalığını nasıl tanırım?

Hastalıklı erikler uzar, yassılaşır, içi boş ve çekirdeksiz kalır. Renksiz ve gevrek bir görünüm alır, sonra kuruyup dökülür. Bu meyveler toplanıp imha edilmelidir.

Erik soğuk depoda ne kadar saklanabilir?

Standart koşullarda −0,5 ile 0 °C ve %90–95 nemde 2–4 hafta saklanabilir. Ön soğutma yapıldığında ve uygun geç çeşitlerde bu süre aylarca uzayabilir.

İlgili Rehberler

Kaynaklar

Kapak fotoğrafı: Dalında gelişen erik meyveleri. Fotoğraf: Mirishkorlik, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Bu rehber genel bilgilendirme amaçlıdır. Bölgenize ve işletmenize özel öneriler için İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüze başvurunuz.