Yüzey Sulama Yöntemleri: Karık, Tava ve Uzun Tava Sulama Rehberi

Yüzey sulama, Türkiye’de tarlaya su vermenin en eski ve hâlâ en tanıdık yoludur. Su, pompaya ya da basınca gerek kalmadan, kanaldan veya hidranttan tarlaya bırakılır ve kendi ağırlığıyla, yani cazibeyle arazinin eğimi boyunca ilerler. Ucuz ve kolay görünür. Yanlış uygulandığında ise suyun önemli bir kısmı bitki kök bölgesine ulaşmadan kaybolur. Tarla sonunda yüzeyden akıp gider ya da kök bölgesinin altına sızar. Zamanla toprak tuzlanır, taban suyu yükselir.

Bu rehberde karık, tava ve uzun tava yöntemlerinin nasıl uygulanacağını, salma (vahşi) sulamanın neden terk edilmesi gerektiğini, tesviye, tuzlanma ve drenaj ilişkisini, randımanı artırma yollarını ve basınçlı sulamaya geçişi özetliyoruz. Bilgiler Tarım ve Orman Bakanlığı’na bağlı araştırma enstitülerinin ve il müdürlüklerinin yayınlarına dayanmaktadır.

İçindekiler

Yüzey (Cazibeli) Sulama Nedir ve Ne Kadar Yaygın?
Karık Sulama
Tava ve Uzun Tava (Border) Sulama
Salma (Vahşi) Sulamanın Sakıncaları
Arazi Tesviyesi, Tuzlanma ve Drenaj İlişkisi
Yüzey Sulamada Randımanı Artırma Yolları
Hangi Ürün ve Topraklara Uygundur?
Basınçlı Sulamaya Geçiş
Sık Sorulan Sorular
İlgili Rehberler

Yüzey (Cazibeli) Sulama Nedir ve Ne Kadar Yaygın?

Yüzey sulamada su toprak yüzeyine verilir ve yüzey boyunca akarken toprağa sızar. Suyun tarlanın her yerine ulaşması arazinin eğimine, toprağın su alma hızına ve verilen su miktarına bağlıdır. Bu yüzden başarı, arazinin düzgün hazırlanmasına ve suyun kontrollü verilmesine dayanır.

Bakanlığa bağlı Trakya Tarımsal Araştırma Enstitüsü’nün sulama yayınlarında yüzey sulama yöntemleri dört başlık altında toplanır:

Salma sulama: Su tarla başından bırakılır ve serbestçe yayılır. Hiçbir düzenleme yapılmaz.
Uzun tava (border) sulama: Tarla birbirine paralel seddelerle uzun şeritlere ayrılır, su bu şeritler boyunca ilerletilir.
Adi tava (göllendirme): Çevresi bentlerle kapatılmış düz parsellere su doldurulur ve suyun toprağa sızması beklenir.
Karık sulama: Su, bitki sıraları arasında eğim yönünde açılan küçük kanallardan (karıklardan) verilir.

Bu yöntemlerin ortak özelliği basınçsız olmalarıdır. Enerji maliyeti ve ekipman ihtiyacı düşüktür, buna karşılık su kayıpları basınçlı yöntemlere göre çok daha fazladır.

Türkiye’de yaygınlığı ve su kayıpları

Bakanlığın 25 Mart 2026 tarihli Dünya Su Günü duyurusuna göre Türkiye’de sulamaya açılmış alan yaklaşık 7,3 milyon hektardır ve basınçlı sulama sistemleri yılda yaklaşık 10 milyar metreküp su tasarrufu sağlamaktadır. Basınçlı sistemler hızla yaygınlaşsa da birçok ovada karık, tava ve hatta salma sulama hâlâ yaygındır.

Yüzey sulamanın randımanı, yani verilen suyun ne kadarının kök bölgesinde depolanıp kullanıldığı sınırlıdır. Şırnak İl Tarım ve Orman Müdürlüğü’nün sulama yayınında yüzey sulama için randıman %50–70 olarak verilmektedir. Yani iyi koşullarda bile verilen suyun üçte biri ile yarısı arasında bir bölümü kaybolabilir. Kötü tesviye edilmiş ve kontrolsüz sulanan tarlalarda bu oran daha da düşer.

Suyu tarlaya taşıyan açık kanallar da önemli bir kayıp kaynağıdır. Bakanlığın 1 Ekim 2025 tarihli haberinde, Kahramanmaraş Kartalkaya Barajı sulamasında yıpranmış açık kanallardaki çatlaklardan baraj çıkışındaki suyun yaklaşık %40’ının kaybolduğu belirtilmiş ve şebekenin borulu sisteme dönüştürüleceği duyurulmuştur.

Karık Sulama

Karık sulama, sıraya ekilen bitkiler için en yaygın yüzey sulama yöntemidir. Su, bitki sıraları arasında açılan karıklarda akar ve karıkların yanlarından ve tabanından toprağa sızarak kök bölgesini ıslatır. Toprak yüzeyinin tamamı suyla kaplanmaz. Bu nedenle kök boğazının su altında kalmasından zarar gören bitkiler için uygundur. Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü’nün yayınında karıkların arazinin genel eğimi doğrultusunda ya da eğime dik yönde açılabildiği belirtilmektedir. Aynı yayına göre suyu karıklara vermek için en çok sifonlar ve karık sulama boruları kullanılır.

Karık uzunluğu, eğimi ve aralığı

Karık boyutları için her tarlaya uyan tek bir ölçü yoktur. Uygun değerler toprağın su alma hızına, eğime ve verilebilecek su miktarına göre belirlenir. Kesin değerler için İl/İlçe Müdürlüğü teknik personelinden destek alın. Temel ilkeler şunlardır:

Karık uzunluğu toprağa göre seçilmelidir. Su alma hızı yüksek kumlu ve hafif topraklarda su, karığın başında hızla toprağa sızar ve sona ulaşması gecikir. Bu topraklarda uzun karık, karık başında derine sızma kaybını artırır, bu yüzden daha kısa karık tercih edilir. Ağır bünyeli topraklarda su daha yavaş sızdığı için karıklar biraz daha uzun tutulabilir.
Eğim düzgün ve hafif olmalıdır. Eğim çok azsa su ilerlemez ve karık başında birikir. Eğim fazlaysa su hızlanır, karığı oyar, toprağı taşır ve tarla sonunda yüzey akışı olarak kaybolur. Alata enstitüsünün turunçgil sulama yayınında, eğimi %3 ve üzerinde olan, tesviyesi bozuk ya da engebeli arazilerde yüzey sulama yerine yağmurlama veya damla sulama önerilmektedir.
Karık aralığı bitki sırasına ve toprağa göre belirlenir. Hafif topraklarda su yanlara az yayıldığı için karıklar daha sık açılmalıdır. Ağır topraklarda ise su yanlara daha fazla yayılır.

Akış debisi ve suyu zamanında kesme

Karığa verilen su miktarı (debi) dengeli olmalıdır. Debi çok düşükse su karık sonuna ulaşamadan sızar, karık başı aşırı sulanır, sonu susuz kalır. Debi çok yüksekse karık aşınır ve tarla sonundan büyük miktarda su akıp gider. Amaç, suyun karık sonuna makul sürede ulaşması ve karık boyunca olabildiğince eşit sızmasıdır. Kök bölgesi ıslandığında su zamanında kesilmelidir. Suyu açık bırakıp tarladan ayrılmak, randıman kaybının en sık nedenlerindendir.

Tava ve Uzun Tava (Border) Sulama

Tava sulamada arazi bentlerle düzgün parsellere ayrılır ve su bu bentlerin arasına verilir. Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü’nün yayınında tava sulamanın düz, basamaklı ve uzun tava gibi alt türleri olduğu, yöntemin yonca, hububat ve çeltik gibi sık ekilen bitkilerde kullanıldığı belirtilir. Aynı yayına göre suyun tavalara alınmasında sifon ve hidrant kullanılır.

Adi tava (göllendirme)

Trakya Tarımsal Araştırma Enstitüsü’nün yayınına göre adi tava, düz ya da düze yakın arazilerde ve ince bünyeli topraklarda uygulanır. Çeltik ve meyve bahçeleri bu yöntemin başlıca kullanım alanlarıdır. Tavanın tabanı düz olmalıdır. Aksi hâlde çukur yerlerde su birikirken yüksek kısımlar kuru kalır.

Uzun tava

Uzun tavada tarla, paralel seddelerle eğim yönünde uzanan şeritlere bölünür. Su şeridin üst ucundan verilir ve ince bir tabaka hâlinde aşağı doğru ilerler. Bu yöntem tesviye edilmiş arazilerde ve hububat, yonca, ot gibi sık ekilen bitkilerde kullanılır. Uzun tavanın başarısı, şerit boyunca eğimin düzgün olmasına ve enine eğimin bulunmamasına bağlıdır. Şerit içinde yana doğru eğim varsa su bir kenarda toplanır, diğer kenar yeterince sulanmaz.

Tava sulamada su tasarrufu: çeltik örneği

Trakya Tarımsal Araştırma Enstitüsü’nün çeltikte dört sulama yöntemini karşılaştıran çalışması, suyun nasıl verildiğinin önemini açıkça ortaya koymaktadır. Çalışmada tavalarda sürekli su tutulan devamlı salma uygulamasında yağış hariç 1995 yılında 4232,6 mm, 1996 yılında ise 4035 mm sulama suyu kullanılmıştır. Tavalara haftada iki kez su verilen kesik sulamada bu miktar 1969,6 mm ve 2226 mm’ye inmiştir. Kesik sulama, devamlı uygulamaya göre yaklaşık %49 su tasarrufu sağlamıştır. Ancak bazı çeşitlerde verim düşüşü görülmüştür. Bu nedenle uygulama çeşide ve bölge koşullarına göre değerlendirilmelidir.

Salma (Vahşi) Sulamanın Sakıncaları

Osmaniye’de sulama kanalı ve tarlalar — Osmaniye’de tarlalara su taşıyan sulama kanalı
Fotoğraf: Ozgurmulazimoglu, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0

Salma sulamada su herhangi bir düzenleme yapılmadan tarlaya bırakılır ve kendi yolunu bulması beklenir. Trakya Tarımsal Araştırma Enstitüsü bu yöntemi yüzey sulama yöntemleri arasında randımanı en düşük yöntem olarak tanımlar. Tarlanın her yerini eşit sulamak mümkün değildir. Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü’nün yayınında ise iklim değişikliği ve yöresel koşullar göz önüne alındığında salma sulamanın uygulanmaması gerektiği vurgulanmaktadır.

Salma sulamanın başlıca zararları şunlardır:

Çukurlarda biriken su kökleri havasız bırakır, yüksek kısımlar ise susuz kalır.
Fazla su derine sızarak besin maddelerini yıkar ve taban suyunu yükseltir.
Taban suyu yüksek alanlarda tuzlanma ve çoraklaşma hızlanır.
Tarla sonundan akan su toprağı ve gübreyi taşır.

Arazi Tesviyesi, Tuzlanma ve Drenaj İlişkisi

Yüzey sulamada en önemli ön koşul düzgün bir arazi yüzeyidir. Alata enstitüsünün yayınında arazi tesviyesi, suyun eşit dağılımı için önemli bir kültürel işlem olarak belirtilmektedir. Şırnak İl Tarım ve Orman Müdürlüğü de yüzey sulamanın su tutma kapasitesi yüksek topraklarda ve tesviyeli arazilerde tercih edilmesini önermektedir. Tesviyesi bozuk tarlada su çukurlarda toplanır, yüksek kısımları ıslatmak için su uzun süre açık tutulur ve derine sızma artar.

Yüzey sulamada iki tür kayıp öne çıkar:

Yüzey akış kaybı: Tarla sonundan dışarı akan sudur. Debi ya da eğim fazlaysa ve su zamanında kesilmezse artar.
Derine sızma kaybı: Kök bölgesinin altına inen sudur. Özellikle uzun karıkların ve tavaların başında, kumlu topraklarda ve çukur yerlerde görülür.

Derine sızan su kaybolmakla kalmaz, sorun da yaratır. Meyvecilik Araştırma Enstitüsü’nün yayınına göre tuzluluğun en önemli nedeni bilinçsiz sulamadır. Tuz birikimi özellikle kurak ve yarı kurak bölgelerde ve drenajı yetersiz alanlarda görülür. Drenajı kötü topraklarda aşırı sulama taban suyunu yükseltir. Aşırı sulama ayrıca besin maddelerinin yıkanmasına ve yeraltı suyunda nitrat kirliliğine yol açabilir. Alata enstitüsünün turunçgil yayınında da taban suyu yüksek topraklarda salma sulamanın sakıncalı olduğu belirtilir. Taban suyundaki tuz kılcal yükselmeyle yüzeye çıkar ve toprağın çoraklaşmasına yol açar.

Öte yandan kontrollü bir yıkama, tuzlanmayla mücadelenin bir parçasıdır. Meyvecilik Araştırma Enstitüsü, tuzlu sularla sulama yapılan bahçelerde tuzun yıkanması için yılda en az bir kez salma veya yağmurlama ile yıkama yapılmasını önermektedir. Ancak yıkamanın işe yaraması için yıkanan tuzun uzaklaştırılabileceği yeterli bir drenaj bulunmalıdır. Drenajı olmayan arazide yıkama suyu sorunu çözmek yerine taban suyunu daha da yükseltebilir.

Yüzey Sulamada Randımanı Artırma Yolları

Basınçlı sisteme hemen geçemeyen bir üretici de mevcut yüzey sulamasını iyileştirerek önemli miktarda su tasarrufu sağlayabilir:

Tarlayı tesviye ettirin. Düzgün ve tek yönlü hafif bir eğim, suyun eşit dağılması için en temel koşuldur.
Salma sulamayı bırakın. Sıraya ekili bitkilerde karık, sık ekili bitkilerde tava veya uzun tava kullanın.
Karık ve tava boyunu toprağa göre ayarlayın. Hafif topraklarda kısa karık ve tava ile derine sızmayı azaltın. Alata enstitüsünün turunçgil yayınında da parsel uzunluğu arttıkça su kaybının ve birikiminin arttığı belirtilmektedir.
Suyu kontrollü dağıtın. Toprak setleri yıkarak su vermek yerine sifon, karık sulama boruları (delikli/kapaklı borular) ve hidrant kullanın. Bu araçlarla her karığa yaklaşık eşit su verilebilir.
Debiyi dengeleyin ve suyu zamanında kesin. Kök bölgesi doyduğunda suyu kapatın. Tarla sonundan dışarı akan su varsa debiyi ya da süreyi azaltın.
Sulama zamanını toprak nemine göre belirleyin. Meyvecilik Araştırma Enstitüsü, meyve ağaçlarında tarla kapasitesi ile solma noktası arasındaki nemin yaklaşık %35’i tüketildiğinde sulamaya başlanmasını uygun görmektedir. Takvime göre değil, toprağın durumuna göre sulama yapmak gereksiz su vermeyi önler.
Kanal ve arkları bakımlı tutun. Çatlak, sızdıran ve otla dolmuş arklar suyun tarlaya varmadan kaybolmasına yol açar.

Hangi Ürün ve Topraklara Uygundur?

Bakanlık enstitülerinin yayınları, yüzey sulama yöntemlerinin ürünlere göre şöyle eşleştiğini göstermektedir:

Karık: Mısır, ayçiçeği, pamuk, soya, sebzeler ve meyve bahçeleri gibi sıraya ekilen ve su altında kalmaktan zarar gören bitkiler.
Uzun tava: Hububat, yonca ve ot gibi sık ekilen bitkiler.
Adi tava: Çeltik ve bazı meyve bahçeleri.

Toprak açısından, Alata enstitüsünün turunçgil yayınına göre yüzey sulama düşük su alma hızına ve yüksek kullanılabilir su tutma kapasitesine sahip orta-ağır bünyeli topraklarda daha başarılıdır. Kumlu ve süzek topraklarda ve sığ topraklarda su kaybı fazla olduğundan daha az su veren yöntemler tercih edilmelidir. Yüzey sulama ayrıca bol ve ucuz suyun bulunduğu, düz ve iyi tesviye edilmiş arazilere uygundur. Eğimli, engebeli ya da hafif bünyeli arazilerde yağmurlama veya damla sulama daha doğru bir seçimdir.

Basınçlı Sulamaya Geçiş

Su kaynaklarının azaldığı ve kuraklığın sıklaştığı bir dönemde, uygun koşullarda damla ve yağmurlama gibi basınçlı sulama yöntemlerine geçiş giderek önem kazanmaktadır. Meyvecilik Araştırma Enstitüsü’nün yayınında belirtildiği gibi damla sulama eğimli arazilerde tesviye gerektirmeden uygulanabilir. Bu da yüzey sulamanın uygun olmadığı birçok arazide çözüm sağlar. Bakanlık yatırımlarında da açık kanalların borulu sistemlere dönüştürülmesi ve sulama otomasyonu öne çıkmaktadır. Bakanlığın 22 Haziran 2024 tarihli haberinde otomasyonun sulamalarda yaklaşık %40 tasarruf sağladığı belirtilmektedir.

Geçişten önce toprak ve su analizi yaptırmak, sistemi ürüne ve araziye göre projelendirmek ve su kaynağının yeterliliğini kontrol etmek gerekir. Bireysel sulama destekleri zaman içinde değiştiğinden, güncel koşullar ve başvuru takvimi için İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüzün duyurularını takip ediniz.

Sık Sorulan Sorular

Karık sulama mı, salma sulama mı daha az su harcar?

Doğru uygulandığında karık sulama çok daha az su harcar. Salma sulamada su kontrolsüz yayıldığı için çukur yerlerde birikir ve derine sızar. Karıkta ise su yalnızca karıklar boyunca ilerler ve miktarı sifon ya da karık borusuyla ayarlanabilir. Enstitü yayınları salma sulamayı randımanı en düşük yöntem olarak gösterir ve uygulanmamasını önerir.

Yüzey sulamada tarlanın başı aşırı ıslanıp sonu kuru kalıyor. Ne yapmalıyım?

Bu durum genellikle karık veya tava boyunun toprağa göre fazla uzun olduğunu, debinin düşük kaldığını ya da tesviyenin bozulduğunu gösterir. Karık boyunu kısaltmayı, debiyi bir miktar artırmayı ve tesviyeyi yeniletmeyi değerlendirin.

Yüzey sulama tuzlanmaya neden olur mu?

Kontrolsüz ve aşırı yüzey sulama, özellikle drenajı yetersiz alanlarda taban suyunu yükseltir. Kurak ve yarı kurak bölgelerde taban suyundaki tuzlar yüzeye çıkar ve tuzlanmaya yol açar. Gereğinden fazla su vermemek, tarlayı tesviye etmek ve drenaj kanallarını çalışır durumda tutmak bu riski azaltır.

İlgili Rehberler

Kaynaklar

Kapak fotoğrafı: Karık sulamada suyun karıklarda ilerlemesi. Fotoğraf: Narek75, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Bu rehber genel bilgilendirme amaçlıdır. Bölgenize ve işletmenize özel öneriler için İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüze başvurunuz.