Marul ve Ispanak Yetiştiriciliği: Ekim, Gübreleme, Sulama ve Hasat

Marul ve ıspanak, Türkiye’de sofradan hiç eksik olmayan, kısa sürede hasada gelen ve serin mevsimi seven yaprağı yenen sebzelerdir. Ancak yaprağı doğrudan tüketildiği için bu sebzelerde kalite, temizlik ve kalıntı konuları meyvesi yenen sebzelere göre çok daha hassastır.

Bu rehberde marul ve ıspanağın iklim ve toprak isteklerini, ekim-dikim dönemlerini, fide ile yetiştirmeyi, sıra arası ve sıra üzeri mesafeleri, gübrelemeyi ve nitrat birikimi riskini, sulamayı, sapa kalkmayı, başlıca hastalık ve zararlıları, hasadı ve hasat sonrası işlemleri ele alıyoruz. Son bölümde maydanoz, roka ve tere gibi küçük yapraklı yeşillikler hakkında kısa bilgiler bulacaksınız.

İçindekiler

İklim ve Toprak İstekleri
Ekim ve Dikim Zamanı: Güzlük, Kışlık ve İlkbahar Üretimi
Fide ile Yetiştirme, Doğrudan Ekim ve Sıra Mesafeleri
Gübreleme, Nitrat Birikimi Riski ve Sulama
Sapa Kalkma (Çiçeklenme) ve Önlenmesi
Başlıca Hastalık ve Zararlılar
Hasat, Yıkama, Soğutma ve Muhafaza
Maydanoz, Roka ve Tere Gibi Diğer Yeşillikler
Sık Sorulan Sorular
İlgili Rehberler

İklim ve Toprak İstekleri

Marul

Marul serin ve ılıman iklimi seven, soğuğa bir ölçüde dayanabilen ve nemli ortamdan hoşlanan bir bitkidir. Bakanlığa bağlı Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü’nün marul broşüründe belirtildiği gibi, yeşil aksamın gelişmesi için en uygun sıcaklık 15,5–18,3 °C, baş oluşumu döneminde ise 8–12 °C’dir. Düşük sıcaklıkta yavaş büyüme, sıkı ve kaliteli baş oluşumu için ideal kabul edilir. Yetişme süresi kısa olduğundan marul ülkemizin her bölgesinde yetiştirilebilir. Ege, Marmara ve Akdeniz bölgeleri özellikle uygundur. Yazları serin geçen 1000–1500 m rakımlı yerlerde yaz üretimi de yapılabilir. Sıcağa dayanıklılık çeşitten çeşide değişir.

Ispanak

Ispanak tek yıllık, otsu ve serin mevsim sebzesidir. Kış ve ilkbaharda yetiştirilir. Çok yağışlı Doğu Karadeniz dışında hemen her bölgede üretimi yapılabilir. Ankara İl Müdürlüğü’nün yayınına göre ıspanak için en uygun topraklar kireççe zengin, nemli, verimli, organik maddece zengin, gevşek yapılı ve hafif killi topraklardır. Killi yapı verim ve kaliteyi artırır.

Her iki tür için de su tutmayan, iyi drene olan topraklar seçilmelidir. Bakanlık kaynaklarına göre beyaz çürüklük gibi hastalıklar drenajı zayıf topraklarda artar.

Ekim ve Dikim Zamanı: Güzlük, Kışlık ve İlkbahar Üretimi

Marul ve ıspanak yaz sıcaklarını sevmediği için üretim takvimi bölgenin iklimine göre kurulur. Genel çerçeve şöyledir:

Güzlük üretim: Sıcak bölgelerde yaz sonunda ekim veya dikim yapılır, ürün sonbaharda ve kış başında hasat edilir. Ankara İl Müdürlüğü yayınına göre sıcak bölgelerde ıspanak yaz sonundan başlayarak kış boyunca yetiştirilir.
Kışlık üretim: Kışı ılık geçen kıyı bölgelerinde açık tarlada, soğuk bölgelerde ise sera ve tünellerde yapılır. Bursa İl Müdürlüğü’nün yayım takviminde de kışlık ıspanak ve marul hasadının ocak ve şubat aylarında sürdüğü belirtilir.
İlkbahar üretimi: Soğuk bölgelerde toprak tava geldikten sonra ekim ve dikim yapılır. Hasadın, günler uzayıp sıcaklıklar artmadan önce bitirilmesi hedeflenir. Aksi halde sapa kalkma riski yükselir.

Kesin tarihler bölgeye ve rakıma göre değişir. Bölgeniz için uygun takvimi İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüzden öğrenebilirsiniz.

Fide ile Yetiştirme, Doğrudan Ekim ve Sıra Mesafeleri

Marulda fide

Marulda doğrudan tohum ekimi yerine fide ile üretim daha yaygındır. Fideler mevsime göre seralarda, alçak veya yüksek tünellerde, sıcak ya da soğuk yastıklarda yetiştirilir. Sıcaklığa bağlı olarak fideler 6–8 haftada dikim büyüklüğüne ulaşır. Hastalıksız tohum ve sertifikalı, yabancı ot tohumu içermeyen fide kullanmak, Bakanlığın önerdiği kültürel önlemlerin başında gelir.

Dikimde en sık yapılan hata fideyi derine gömmektir. Büyüme ucu toprak üstünde kalmalıdır. Aksi halde bitki çürüyebilir veya gelişimi geriler.

Ispanakta doğrudan ekim

Ispanak tarlaya doğrudan tohumla ekilir ve kuru tarlaya ekim yapılmaz. Ekimden önce tarla salma sulamayla sulanır ve toprak tava gelince ekime geçilir. Ekim derinliği 3–4 cm’dir. Mibzerle ekimde dekara 0,7–1 kg tohum yeterlidir. Elle serpme ekimde bu miktar yaklaşık iki katına çıkar. Genel öneri dekara 1–1,5 kg tohumdur.

Ekimden sonra ıspanakta yabancı otları mekanik olarak temizlemek zordur. Bu nedenle tohum yatağı ekimden önce iyice temizlenmelidir. Bakanlığın ıspanak kılavuzu, ıspanak yapraklarına benzeyen zehirli yabancı otlara karşı da uyarır. Bunların başında, 4–6 yapraklı döneminde ıspanakla karıştırılabilen boru çiçeği (Datura stramonium) gelir. Bu tür otlar hasattan önce elle ayıklanmalı ve tarladan uzaklaştırılmalıdır.

Sıra arası ve sıra üzeri mesafeler

Marul (masura usulü): Sıra arası 40–80 cm, sıra üzeri 15–25 cm.
Marul (düz dikim): 120–130 cm genişliğindeki şeritlere 3–4 sıra bitki dikilir ve aynı aralıklar uygulanır.
Ispanak (mibzerle ekim): Sıra arası 20–25 cm, sıra üzeri 3–5 cm.

Bitkileri gereğinden sık dikmek hava akışını azaltır ve mildiyö, kurşuni küf gibi hastalıklara zemin hazırlar.

Gübreleme, Nitrat Birikimi Riski ve Sulama

Tarım ve Orman Bakanlığı önerilerine göre gübreleme programı mutlaka toprak analizine dayanmalıdır. Aşağıdaki değerler araştırma kurumlarının genel önerileridir. Kendi tarlanız için doğru miktarı ancak toprak analizi sonucuna göre belirleyebilirsiniz.

Marul

Toprakta yeterli organik madde yoksa dekara 4–5 ton iyi yanmış ahır gübresi verilebilir. Ahır gübresi kullanılmadığında dekara 10–20 kg azot (N), 10–12 kg fosfor (P2O5) ve 18–20 kg potasyum (K2O) önerilir. Fosfor ve potasyumun tamamı dikimden önce verilir. Azotun yarısı dikimle birlikte, kalan yarısı ise gelişme döneminde sulamadan önce uygulanır.

Ispanak

Ahır gübresi ilk sürümden önce serpilir ve 20–25 cm derinliğe karıştırılır. Ticari gübreler sürümden sonra yüzeye verilip 8–12 cm derinliğe karıştırılır. Genel olarak dekara 10–12 kg azot, 8–10 kg fosfor ve toprak analizine göre potasyum önerilir. Fosfor ve potasyumun tamamı ile azotun yarısı ekimden önce verilir. Azotun diğer yarısı ise hasattan en az bir ay önce uygulanmalıdır.

Nitrata dikkat

Yaprağı yenen sebzeler, topraktan aldıkları azotu yapraklarında nitrat olarak biriktirmeye yatkındır. Ispanak, marul ve roka bu açıdan en çok dikkat edilmesi gereken türlerdendir. Nitrat birikimini artıran başlıca etkenler aşırı ve geç azotlu gübreleme ile kış aylarındaki düşük ışık koşullarıdır. Bakanlığın yaprağı yenen sebzeler kitabı da aşırı azottan kaçınmayı, gübrelemeyi toprak analizine göre yapmayı ve yalnızca iyi yanmış gübre kullanmayı öğütler. Uygulamada şunlara dikkat edin:

Azotu toprak analizine göre ve bölünmüş dozlarla verin. Önerilen miktarı “daha çok verim” beklentisiyle aşmayın.
Hasada yakın dönemde azotlu gübre uygulamayın. Ispanakta son azot uygulamasının hasattan en az bir ay önce yapılması önerisine uyun.
Taze veya iyi yanmamış hayvan gübresi kullanmayın. Bu, hem azot dengesini bozar hem de hijyen sorunu yaratır.

Nitrat, gıda güvenliği açısından izlenen bir parametredir. Ürününüzü bir alıcıya veya ihracata yönelik satıyorsanız, geçerli sınır değerleri ve analiz gerekliliklerini İl Müdürlüğünüzden öğrenmeniz yerinde olur.

Sulama

Marul çimlenmeden hasada kadar bol su isteyen bir bitkidir. Su ihtiyacı, normal hasat büyüklüğüne ulaşmadan önceki yaklaşık 15 günlük dönemde en yüksek düzeye çıkar. Toprak sürekli nemli tutulmalıdır. Marulda en yaygın sulama yöntemleri masura (karık) ve damla sulamadır.

Ispanak gelişme döneminde haftada bir veya iki kez düzenli olarak sulanır. Kumlu topraklarda iki sulama gerekir. İlkbahar ve sonbahar yağışları sulama sayısını ve miktarını azaltabilir. Salma, damla ve yağmurlama yöntemleri kullanılabilir. Fazla su ise bitkiye zarar verir ve hastalıkları teşvik eder.

Hastalık yönetimi açısından aşırı sulamadan kaçınmak, mümkün olduğunca damla sulama kullanmak ve yaprakları uzun süre ıslak bırakmamak gerekir. Ispanak mildiyösü yağmur, yağmurlama sulama ve çiy gibi ıslak koşullarda 13–21 °C arasında hızla yayılır.

Sapa Kalkma (Çiçeklenme) ve Önlenmesi

Sapa kalkma, bitkinin yaprak üretmeyi bırakıp çiçek sapı oluşturmaya başlamasıdır. Bu aşamada yapraklar acılaşır ve ürün pazar değerini yitirir. Marulda gün uzunluğu ve sıcaklık arttıkça başın ortasından gövde uzamaya başlar. Gövde 80–100 cm’ye ulaştığında yan dallar ve çiçekler oluşur. Ticari üretimde marul, gövde uzamaya başlamadan hasat edilmelidir. Ispanakta da ilkbahar, yaz ve sonbahar üretiminde hasadın çiçek sapları gelişmeye başlamadan yapılması gerekir.

Sapa kalkmayı önlemek için:

Doğru zamanlama: Ekim ve dikimleri, hasat dönemi uzun günlere ve yüksek sıcaklıklara denk gelmeyecek şekilde planlayın.
Çeşit seçimi: İlkbahar sonu ve yaz üretimi için sıcağa ve sapa kalkmaya dayanıklılığı bilinen çeşitleri tercih edin.
Stresten kaçınma: Susuzluk ve besin eksikliği bitkiyi strese sokarak erken çiçeklenmeyi hızlandırabilir. Düzenli sulama ve dengeli beslenme önemlidir.
Zamanında hasat: Olgunluğa gelen ürünü bekletmeyin.

Başlıca Hastalık ve Zararlılar

Gıda ve Kontrol Genel Müdürlüğü’nün 2022 tarihli “Yaprağı Yenen Sebzelerde Zararlı Organizmalarla Mücadele” kitabı, bu grupta görülen başlıca sorunları şöyle sıralar.

Hastalıklar

Marul mildiyösü (Bremia lactucae)
Ispanak mildiyösü (Peronospora farinosa f. sp. spinaciae): Yaprağın üst yüzünde sarı lekeler, alt yüzünde gri küf görünümü oluşur. Dayanıklı çeşit kullanımı en etkili önlemdir.
Ispanak yaprak lekesi (Cladosporium variabile)
Beyaz çürüklük (Sclerotinia sclerotiorum) ve kurşuni küf (Botrytis cinerea)
Fide çökertenleri ve kök çürüklükleri (Pythium, Rhizoctonia, Fusarium vb.)
Külleme ve beyaz pas
Marulda antraknoz, marul mozaik virüsü (LMV) ve marul büyük damar virüsü; ıspanakta bakteriyel yumuşak çürüklük (Pectobacterium carotovorum)

Zararlılar

Yaprakbitleri (Aphis fabae, Myzus persicae vb.): Yaprakların kıvrılmasına yol açar ve virüs taşır.
Yaprak galeri sinekleri (Liriomyza türleri) ve ıspanakta pancar yaprak galeri sineği (Pegomya betae)
Tripsler, beyazsinekler ve kırmızıörümcek
Yeşilkurt, pamuk yaprakkurdu ve bozkurt gibi tırtıllar
Salyangoz ve sümüklüböcekler, toprak pireleri ve nematodlar

Kültürel ve biyolojik önlemler

Yaprağı yenen sebzelerde ilk tercih her zaman kültürel ve biyolojik önlemler olmalıdır. Ispanakta mildiyö ve beyaz pas sorunu olan tarlalarda en az 3 yıllık ekim nöbeti uygulanmalıdır. Hastalıklı bitkiler ve hasat artıkları toplanıp imha edilmeli, tarla ve kenarlarındaki yabancı otlar tohum bağlamadan temizlenmelidir. Seralarda havalandırmalara böcek tülü takılmalı, nem ve sıcaklık havalandırmayla dengelenmelidir. Zararlıları izlemek için sarı ve mavi yapışkan tuzaklar kullanılabilir, doğal düşmanlar korunmalıdır. Ankara İl Müdürlüğü yayınında ıspanakta yaprakbitlerine karşı sabunlu su uygulaması, salyangozlara karşı ise fidelerin çevresine odun külü serpilmesi gibi basit yöntemler de önerilmektedir.

Kimyasal mücadele gerektiğinde yalnızca ruhsatlı bitki koruma ürünleri kullanılmalı ve etiketteki doza uyulmalıdır. Reçeteyi yetkili bir ziraat mühendisi ya da İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü düzenlemelidir. Etikette yazan hasat öncesi bekleme süresine mutlaka uyulmalıdır.

Hasat, Yıkama, Soğutma ve Muhafaza

Hasat

Marul olgunlaştığında kök boğazından bıçakla kesilir. Hasatta yaprakların toprağa bulaşmamasına dikkat edilmelidir. Hastalıklı, yaşlanmış ve sararmış dış yapraklar temizlenir. Başlar kasalara gövde kısmı alta gelecek şekilde tek sıra dizilir.

Ispanakta erkenci ürün ekimden yaklaşık 3 ay sonra hasada gelir. Yaz üretiminde bu süre bir ay kadar uzar, sıcak havalarda ise 25 güne kadar kısalabilir. Hasat orakla yapılabilir ve verim dekara 1,5–2,5 ton arasında değişir. Yabancı otlu ıspanak tarlalarında makineli hasat yerine elle hasat tercih edilmeli, zehirli otların ürüne karışması önlenmelidir.

Yıkama ve ön soğutma

Yaprağı yenen sebzeler hasattan sonra hızla su kaybeder ve tazeliğini yitirir. Bakanlığa bağlı Alata enstitüsünün derim sonrası kayıplar broşüründe, ürüne tarlada hasattan sonra ve yüklemeden önce mutlaka ön soğutma yapılması gerektiği vurgulanır. Ürünü güneşte bekletmemek, serin saatlerde hasat etmek ve hızla soğuk ortama taşımak kaliteyi korur. Yıkama gerekiyorsa temiz, içilebilir nitelikte su kullanılmalı ve yıkanan ürünün fazla suyu süzdürülmelidir.

Muhafaza

Marul 0–4 °C sıcaklık ve %95 nemde 2–3 haftaya kadar saklanabilir. Depolanan ürünün kuru tutulması ve depo neminin kontrol altında olması, beyaz çürüklük gibi hastalıkların depoda yayılmasını sınırlar.

Maydanoz, Roka ve Tere Gibi Diğer Yeşillikler

Maydanoz, roka, tere, dereotu ve nane gibi küçük yapraklı yeşillikler de marul ve ıspanakla benzer serin mevsim isteklerine sahiptir. Bunlar genellikle doğrudan tohumla ekilir.

Roka: Antalya İl Müdürlüğü’nün 2023 tarihli eğitim notlarına göre rokada en uygun çimlenme sıcaklığı 20–25 °C’dir. 10 °C’nin altında çimlenme ve gelişme yavaşlar. En uygun dönemler ilkbahar ve sonbahardır. Dekara 1–1,5 kg tohum kullanılır ve tohum 0,5 cm derinliğe, sıra arası 15–20 cm, sıra üzeri 4–5 cm olacak şekilde ekilir. Uygun koşullarda 30–40 günde, soğukta ise 70–80 günde hasada gelir. Toprak seviyesinin 1–2 cm üzerinden kesilip 50–100 g’lık demetler yapılır. Soğuğa maruz kaldıktan sonra uzun günlere giren roka hızla çiçeğe kalkar. Kuraklıkta ise yapraklar küçülür, liflenir ve acılaşır. Hasat edilen demetler kasalarda ıslak çuvalla örtülerek serin ve gölgede tutulmalıdır.

Maydanoz ve tere: Bakanlık kaynaklarına göre bu türlerde yabancı ot kontrolü için genellikle 2–3 kez el çapası gerekir. Maydanozda külleme, Septoria yaprak lekesi, kırmızıörümcek ve yeşilkurt görülebilir. Roka ve terede ise toprak pireleri ve beyaz pas öne çıkar. Toprak pireleri özellikle rokada ciddi zarar yapar.

Sık Sorulan Sorular

Marul fidesi ne kadar derine dikilmelidir?

Marul fidesi derine gömülmemelidir. Büyüme ucunun toprak yüzeyinin üstünde kalması gerekir.

Ispanakta nitrat birikimini nasıl azaltabilirim?

Azotlu gübreyi toprak analizine göre ve bölünmüş dozlarla verin, önerilen miktarı aşmayın. Son azot uygulamasını hasattan en az bir ay önce yapın. Taze hayvan gübresi kullanmayın.

Marulum neden sapa kalktı?

Gün uzunluğunun ve sıcaklığın artması, marulda başın ortasından gövde uzamasını tetikler. Geç ilkbahar veya yaz üretiminde dayanıklı çeşit seçmek, susuzluk stresini önlemek ve ürünü zamanında hasat etmek bu sorunu azaltır.

İlgili Rehberler

Kaynaklar

Kapak fotoğrafı: Plastik malç üzerinde yaprak marul yetiştiriciliği. Fotoğraf: MaedaAkihiko, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Bu rehber genel bilgilendirme amaçlıdır. Bölgenize ve işletmenize özel öneriler için İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüze başvurunuz.