Tarımsal Sulamada Kuyular ve Yeraltı Suyu: İzin, Koruma ve Verimlilik

Türkiye’de sulu tarımın önemli bir bölümü, özellikle yüzey suyuna erişimin zor olduğu ovalarda, kuyulardan çekilen yeraltı suyuna dayanır. Yeraltı suyu kolay ulaşılan bir kaynak gibi görünse de yenilenmesi yavaştır. Fazla çekildiğinde seviyeler düşer, pompa maliyetleri artar ve bazı havzalarda kalıcı zararlar ortaya çıkar. Bu nedenle kuyu açmak hem yasal izin isteyen hem de dikkatli işletilmesi gereken bir yatırımdır.

Bu rehberde tarımda su kullanımının genel tablosunu, yeraltı suyu seviyelerindeki düşüşü ve Konya Kapalı Havzası örneğini, 167 sayılı Kanun çerçevesinde kuyu açmanın yasal sürecini, su sayaçlarını, kuyunun korunmasını, pompa ve enerji verimliliğini, yeraltı suyunu koruyan uygulamaları ve yüzey suyuna dayalı örgütlü sulamayı ele alıyoruz.

İçindekiler

Türkiye’de Tarımsal Su Kullanımı ve Yeraltı Suyunun Yeri
Yeraltı Suyu Seviyelerinde Düşüş ve Konya Kapalı Havzası Örneği
Kuyu Açmanın Yasal Süreci
Su Sayaçları ve Ölçüm Uygulamaları
Kuyu Yeri Seçimi, Kuyunun Korunması ve Kirlenmeyi Önleme
Pompa ve Enerji Verimliliği
Yeraltı Suyunu Koruyan Tarımsal Uygulamalar
Yüzey Suyu Kaynakları ve Sulama Örgütleri
Sık Sorulan Sorular
İlgili Rehberler

Türkiye’de Tarımsal Su Kullanımı ve Yeraltı Suyunun Yeri

Tarım ve Orman Bakanlığının IV. Tarım ve Orman Şûrası için hazırlanan Su Yönetimi ve Verimliliği çalışma belgesine göre Türkiye’de teknik ve ekonomik olarak kullanılabilir su miktarı yılda yaklaşık 112 milyar m³tür. Bunun yaklaşık 94 milyar m³ü yüzey suyu, 18 milyar m³ü ise yeraltı suyudur. Belgede, 2025 başı verilerine göre bu potansiyelin yılda yaklaşık 61,7 milyar m³lük kısmının kullanıma açıldığı, bunun 48,7 milyar m³ünün sulamaya ayrıldığı belirtilir. Aynı belgeye göre toplam su tüketiminde tarımın payı yaklaşık yüzde 79dur. Su Yönetimi Genel Müdürlüğünün 2023 yılında Konya’da yapılan havza yönetim heyeti toplantısına ilişkin haberinde de su kullanımının yaklaşık yüzde 77’sinin tarıma ait olduğu aktarılmıştır.

Şûra belgesi, yeraltı suyunun özellikle çiftçilerin kendi imkânlarıyla kurduğu “halk sulamalarında” yoğun biçimde kullanıldığını ve yenilenebilirliğinin sınırlı olması nedeniyle öneminin arttığını vurgular. Belgeye göre ülkede yeraltı suyuna dayalı sulama yapan 1.396 kooperatif yaklaşık 491 bin hektar alanda hizmet vermektedir. Bu rakam, yeraltı suyunun bireysel kuyuların yanında örgütlü sulamada da büyük yer tuttuğunu gösterir.

Kuraklığın etkisi de giderek hissediliyor. Tarım ve Orman Bakanlığının 25 Mart 2026 tarihli haberinde, 2025 yılında barajlara normal bir yıla göre yaklaşık 10 milyar m³ daha az su girdiği belirtilmiştir. Yüzey suyu azaldığında kuyulara yönelme artar; bu da yeraltı suyu üzerindeki baskıyı büyütür.

Yeraltı Suyu Seviyelerinde Düşüş ve Konya Kapalı Havzası Örneği

Bir akiferden (yeraltı suyu taşıyan katman) her yıl yağış ve sızmayla beslenen miktardan fazla su çekilirse su tablası adım adım alçalır. Bunun sonucunda kuyular derinleştirilmek zorunda kalınır, pompalar daha fazla enerji harcar ve bazı bölgelerde suyun kalitesi bozulur.

Resmî planlarda Çumra-Karapınar yeraltı suyu kütlesi

Su Yönetimi Genel Müdürlüğünün 2022 sonunda yayımlanan Konya Kapalı Havzası Nehir Havza Yönetim Planı kapsamındaki Yeraltı Suyu Tedbirler Programı özetinde, havzanın en büyük yeraltı suyu kütlelerinden Çumra-Karapınar’ın hem miktar hem kimyasal durum bakımından “zayıf” olarak sınıflandırıldığı görülür. Rapora göre bu kütleden yılda ortalama yaklaşık 1.075 milyon m³ su çekilirken, beslenme yaklaşık 619 milyon m³ düzeyindedir. Çekimin beslenmeye oranı 2,5 olarak verilmiştir; yani akiferden yenilenebilen miktarın çok üzerinde su alınmaktadır. Aynı programda bu kütle için iyi duruma ulaşma hedefi 2030 olarak belirlenmiş, yeraltı suyu çekim yönetim planı ve su kullanıcıları birliği kurulması gibi tedbirler yer almıştır.

Bakanlık, 23 Mart 2020 tarihli haberinde DSİ’nin Konya Kapalı Havzası’nda 2019 sonu itibarıyla 122 gözlem kuyusunda su seviyesi, sıcaklık ve elektriksel iletkenliği anlık olarak izlemeye başladığını duyurmuştu. Haberde havzanın yıllık yağışının ülke ortalamasının altında, yeraltı suyu kullanımının ise üzerinde olduğu vurgulanır.

Obruklar

Konya Ovası ve çevresinde görülen obruklar, yer altındaki karstik boşlukların tavanının çökmesiyle oluşan derin çukurlardır. Yeraltı suyu seviyesindeki düşüş, bilimsel çalışmalarda obruk oluşumunu hızlandıran etkenlerden biri olarak ele alınır. İncelediğimiz Bakanlık ve DSİ belgelerinde obruk sayısı veya tarihi bulunmadığından burada rakam vermiyoruz. Arazinizde çökme, yarık ya da ani su kaybı fark ederseniz yaklaşmadan bölgeyi işaretleyin ve valilik ile DSİ Bölge Müdürlüğüne bildirin.

Kuyu Açmanın Yasal Süreci

Türkiye’de yeraltı suları, 16 Aralık 1960 tarihli 167 sayılı Yeraltı Suları Hakkında Kanun ile düzenlenir. DSİ Yeraltısuları Dairesi Başkanlığının tanıtım sayfasında da belirtildiği gibi, yeraltı suyu envanteri, izinler ve tahsisler bu kanuna dayanır ve uygulamayı DSİ yürütür. Yeraltı suyu kamu malı sayıldığından kendi tarlanızda bile izinsiz kuyu açamazsınız.

Genel adımlar

Arama belgesi: Kuyu açmadan önce DSİ Bölge Müdürlüğüne başvurularak su aramak için izin alınır. DSİ, bölgedeki yeraltı suyu durumunu, mevcut tahsisleri ve koruma alanlarını değerlendirir.
Sondaj: Kuyu, DSİ’den sondör yeterlik belgesi almış bir sondör tarafından açılmalıdır. DSİ bu belgeyi sınavla verir ve belge sahiplerinin kaydını tutar.
Kullanma belgesi: Su bulunduktan sonra kuyunun hangi amaçla ve ne kadar su çekmek için kullanılacağını gösteren kullanma belgesi alınır. Sulama için çekilecek miktar ve sulanacak alan bu belgede tanımlanır.
Değişiklikler: Kuyunun derinleştirilmesi, yenilenmesi veya pompa kapasitesinin değiştirilmesi gibi işlemler için de DSİ’ye başvurmak gerekir.

Gerekli evrak, harç ve işlem süreleri değişebildiğinden, başvurudan önce bağlı olduğunuz DSİ Bölge Müdürlüğünden güncel bilgi alın. Bazı ovalarda yeni belge verilmesi kısıtlanmış olabilir; arazi almadan veya sondaj sözleşmesi yapmadan önce bunu sorgulamak sizi büyük masraftan kurtarır.

Kaçak kuyuların sonuçları

Belgesiz kuyu hem yasal hem çevresel risk taşır. Yeraltı Sularının Kirlenmeye ve Bozulmaya Karşı Korunması Hakkında Yönetmelik, güvenli çekim sınırını aşan kaçak kuyuların derhâl kapatılacağını, kirliliğe yol açan kuyuların ise masrafı sahibinden alınarak DSİ tarafından kapatılacağını hükme bağlar. 167 sayılı Kanun’da ayrıca cezai hükümler bulunur. Şûra belgesi de DSİ sulama alanları içinde ruhsatsız kuyu açılmasının önlenmesi gerektiğini öneriler arasında sayar.

Su Sayaçları ve Ölçüm Uygulamaları

Tarımsal sulama hattında su sayaçları — Tarımsal sulama hattına takılmış su sayaçları
Fotoğraf: Jane023, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0

Ölçülmeyen su yönetilemez. Şûra çalışma belgesine göre DSİ’nin işlettiği kapalı sulama şebekelerinde 2025 yılı başına kadar 67.477 ön ödemeli elektronik sayaç takılmış, 2025 yılı için 113.397 sayaç planlanmıştır. Aynı belgede sayaçlı sistemlerde hektar başına su kullanımının yaklaşık 5.984 m³ olduğu, bunun ülke ortalamasına göre yaklaşık yüzde 39 tasarruf anlamına geldiği belirtilir. Hacme göre ücretlendirilen kapalı sistemlerde tasarruf yaklaşık yüzde 48’e çıkmaktadır.

Bu sayaçlar DSİ şebekelerindeki sulama prizlerine yöneliktir. Kuyular için de ölçüm giderek önem kazanıyor: Konya Kapalı Havzası Yeraltı Suyu Tedbirler Programı’nda yeraltı suyu çekim noktalarına sayaç takılması, çekimin denetlenmesinde temel araç olarak tanımlanmıştır. Kuyunuz için ölçüm cihazı zorunluluğu ve teknik şartlar hakkında DSİ Bölge Müdürlüğünden bilgi alın.

Kuyu Yeri Seçimi, Kuyunun Korunması ve Kirlenmeyi Önleme

Yer seçimi

Kuyunun yeri hidrojeolojik koşullara göre belirlenmelidir. Uygun derinlik, verim ve su kalitesi bölgeden bölgeye değişir. DSİ’nin havza bazlı hidrojeolojik etütleri ve bölge müdürlüklerinin bilgisi, kuru kuyu açma riskini azaltır. Kuyuyu foseptik çukurlarından, hayvan barınaklarından, gübre yığınlarından, akaryakıt depolarından ve sel suyunun toplandığı çukur alanlardan uzakta konumlandırın. Yönetmeliğe göre içme suyu kaynaklarının çevresinde en az 50 metre yarıçaplı mutlak koruma alanı bulunur ve bu alanda hiçbir faaliyete izin verilmez.

Kuyu başının korunması

Kuyu ağzını zeminden yukarıda bitirin, çevresine suyu kuyudan uzaklaştıran eğimli bir beton taban yapın.
Muhafaza borusu ile kuyu cidarı arasındaki boşluğun sızdırmaz şekilde doldurulmasını sondörden isteyin; yüzey suyu bu boşluktan doğrudan akifere inebilir.
Kuyu başını kilitli bir kapakla veya küçük bir kulübeyle kapatın; böcek, hayvan ve yabancı madde girişini engelleyin.
Yönetmelik, atık suyun yeraltı suyuna doğrudan verilmesini kalitesi ne olursa olsun yasaklar. Kuyuya hiçbir şekilde atık su, yıkama suyu veya artık karışım dökmeyin.

Gübre ve ilaç uygulamaları

Gübre, ilaç ve akaryakıt kuyu başının yakınında hazırlanmamalı, depolanmamalı ve ilaç tankları kuyu suyu ile doldurulurken hortum karışımın içine daldırılmamalıdır. Yönetmelikte yeraltı suyu için nitrat sınırı 50 mg/L olarak belirlenmiştir; aşırı azotlu gübreleme bu sınırın aşılmasına yol açabilir. Gübrelemeyi toprak analizine göre yapın. Kimyasal mücadele gerektiğinde yalnızca ruhsatlı bitki koruma ürünleri kullanılmalı ve etiketteki doza uyulmalıdır. Reçeteyi yetkili bir ziraat mühendisi ya da İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü düzenlemelidir.

Terk edilmiş kuyular

Kullanılmayan, kurumuş veya çökmüş kuyular hem can güvenliği açısından tehlikelidir hem de yüzeydeki kirliliğin doğrudan akifere inmesi için bir kanal oluşturur. DSİ Yeraltısuları Dairesinin görevleri arasında kapatılacak kuyular için kapatma projesi hazırlamak da bulunur. Kullanmadığınız bir kuyuyu yalnızca üstünü örterek bırakmayın; uygun yöntemle doldurulup kapatılması için DSİ Bölge Müdürlüğüne danışın.

Pompa ve Enerji Verimliliği

Kuyulu sulamada en büyük işletme gideri genellikle enerjidir. Şûra belgesi, pompaj gerektiren sistemlerde elektrik maliyetinin sulama oranlarını düşüren başlıca nedenlerden biri olduğunu vurgular. Enerji giderini azaltmak için:

Pompayı kuyunun gerçek verimine ve gereken basınca göre seçtirin; gereğinden büyük pompa hem enerjiyi boşa harcar hem de kuyuyu zorlar.
Su seviyesi düştükçe pompanın çalışma noktası değişir; düzenli bakım ve gerekiyorsa yeniden boyutlandırma yapın.
Boru hattındaki kaçakları giderin, gereksiz dirsek ve dar kesitlerden kaçının.
Sulamayı serin saatlere kaydırarak buharlaşma kaybını azaltın.

Güneş enerjili sulama

Güneş enerjisiyle çalışan pompa sistemleri, şebekeden uzak araziler ve yüksek elektrik maliyeti için bir seçenektir. DSİ de terfili (pompajlı) sulamalarda kullanılmak üzere çeşitli illerde arazi tipi güneş enerjisi santralleri kurmaktadır. Erzincan İl Tarım ve Orman Müdürlüğünün 3 Mart 2025 tarihli duyurusuna göre 2025 yılı Kırsal Kalkınma Yatırımlarının Desteklenmesi Programı kapsamında bireysel sulama sistemlerinde, aralarında tarımsal sulama güneş enerjisi sistemlerinin de bulunduğu yatırımlara KDV hariç yüzde 50 hibe sağlanmıştır. Destek oranı ve başvuru dönemleri yıldan yıla değişebildiğinden güncel çağrı için İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüze başvurun.

Unutmayın: Güneş enerjisi pompalamayı ucuzlatır ama kuyudan çekilebilecek su miktarını değiştirmez. Kullanma belgesindeki sınırlar aynen geçerlidir.

Yeraltı Suyunu Koruyan Tarımsal Uygulamalar

Basınçlı sulama

Şûra belgesindeki verilere göre salma (yüzey) sulamada uygulama randımanı yüzde 30–60 arasındayken, yağmurlamada yüzde 70–75’e, damlamada yaklaşık yüzde 90’a, toprak altı damlamada ise yaklaşık yüzde 95’e çıkar. DSİ’nin işlettiği alanlarda yağmurlama ve damla sulamanın toplam payı 2003’te yüzde 8 iken 2023’te yüzde 41’e yükselmiştir. Bakanlığın 25 Mart 2026 tarihli haberine göre basınçlı sulama sistemleri yılda yaklaşık 10 milyar m³ su tasarrufu sağlamaktadır. Kuyudan sulama yapan bir işletme için bu, aynı ürünü daha az pompaj ve daha düşük enerji faturasıyla yetiştirmek demektir.

Ürün deseni ve havza planlaması

Su kısıtı olan havzalarda hangi ürünün ekildiği, kuyuların geleceğini doğrudan belirler. Şûra belgesi, havzanın su bütçesine dayalı bir ürün deseninin teşvik ve yaptırımlarla uygulanmasını önerir. 2023 Konya Kapalı Havzası Yönetim Heyeti toplantısında da havzaya uygun, az su tüketen ve yüksek gelir getiren ürünlerin belirlenmesi kararlar arasında yer almıştır. Bu rehber için incelediğimiz resmî kaynaklarda belirli bir havzada bağlayıcı bir ekim yasağına rastlamadık. Bölgenizde ürün planlaması, destek koşulları veya kısıtlar olup olmadığını İl Tarım ve Orman Müdürlüğünüzden öğrenin.

Diğer uygulamalar

Toprak nemi ve iklim verisine göre sulama zamanlaması yapın; ihtiyaçtan fazla su hem kuyuyu yorar hem besin maddelerini yıkar.
Malçlama ve uygun toprak işleme ile buharlaşmayı azaltın.
Kuraklığa dayanıklı çeşitleri tercih edin.

Yüzey Suyu Kaynakları ve Sulama Örgütleri

Kuyuya alternatif veya tamamlayıcı olarak baraj, gölet ve regülatörlerden beslenen yüzey suyu sulamaları vardır. Bakanlığın 25 Mart 2026 tarihli haberine göre ülkede yaklaşık 7,3 milyon hektar alan sulamaya açılmıştır. DSİ 2025 Yılı Faaliyet Raporu’na göre yalnızca 2025 yılında 72.149 hektar alan yeni sulamaya açılmıştır.

DSİ’nin kurduğu sulama tesislerinin önemli kısmı 6172 sayılı Kanun kapsamındaki sulama birliklerine, kooperatiflere ve belediyelere devredilmiştir. Şûra belgesine göre 181 sulama birliği 654 tesisi işletmektedir; yüzey suyuyla sulama yapan 380 kooperatif ise yaklaşık 184 bin hektar alana hizmet verir. Bakanlık, 2026’da yaptığı açıklamada sulama işletmesi, bütçe, bakım ve su dağıtımını tek çatıda toplayacak bir Türkiye Sulamaları Merkez Birliği yapısı ve yeni bir Su Kanunu üzerinde çalışmaların sona yaklaştığını duyurmuştur. Bu düzenlemeler yürürlüğe girdiğinde birliklerin işleyişi değişebilir; güncel durumu DSİ Bölge Müdürlüğü veya bağlı olduğunuz sulama birliğinden takip edin.

Bir sulama birliği veya kooperatifin alanındaysanız, ayrı bir kuyu açmadan önce şebekeden su alma imkânını değerlendirin. Ortak sulama, hem yeraltı suyu üzerindeki baskıyı azaltır hem de altyapı maliyetini paylaştırır.

Sık Sorulan Sorular

Kendi tarlamda kuyu açmak için izin almam gerekir mi?

Evet. 167 sayılı Kanun’a göre yeraltı suyu kamu malıdır ve arazinin size ait olması izinsiz kuyu açma hakkı vermez. Önce DSİ Bölge Müdürlüğünden arama belgesi alınır, kuyu yetkili bir sondörce açılır, ardından kullanma belgesi düzenlenir. Belgesiz kuyular kapatılabilir ve yasal yaptırımlara konu olur.

Eski ve kullanılmayan kuyumu ne yapmalıyım?

Kullanılmayan kuyular düşme tehlikesi yaratır ve yüzeydeki kirliliğin yeraltı suyuna ulaşması için kestirme bir yol oluşturur. Üstünü yalnızca örtmek yeterli değildir. Kuyunun uygun malzemeyle doldurularak kapatılması için DSİ Bölge Müdürlüğünden teknik bilgi alın.

Güneş enerjili pompaya geçersem daha fazla su çekebilir miyim?

Hayır. Güneş enerjisi yalnızca enerji kaynağını değiştirir; kuyudan çekebileceğiniz su miktarı kullanma belgenizdeki sınırlarla belirlenir. Kurulum için hibe olanakları dönem dönem açılır; güncel çağrılar için İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüze başvurun.

İlgili Rehberler

Kaynaklar

Kapak fotoğrafı: Konya Obruk Platosu’ndaki Meyil Obruğu. Fotoğraf: Okhilal, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Bu rehber genel bilgilendirme amaçlıdır. Bölgenize ve işletmenize özel öneriler için İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüze başvurunuz.