Biyolojik Mücadele Rehberi: Doğal Düşmanlar, Uygulamalar ve Destekler

Tarlada, bahçede ya da serada her zararlının bir de düşmanı vardır. Yaprakbitlerini yiyen uğur böcekleri, kırmızıörümcekleri avlayan küçük akarlar ya da zararlı böceklerin yumurtalarının içinde gelişen minik arıcıklar, üreticinin görünmeyen yardımcılarıdır. Biyolojik mücadele, bu canlıları bilinçli biçimde korumak, çoğaltmak ve gerektiğinde üretim alanına salmak üzerine kuruludur. Kimyasal kalıntının azaltılması, ilaçlara direnç kazanan zararlılar ve ihracatta artan kalıntı denetimleri nedeniyle bu yöntem Türkiye’de her geçen yıl daha fazla önem kazanıyor.

Bu rehberde biyolojik mücadelenin ne olduğunu ve entegre mücadele içindeki yerini, en çok kullanılan avcı ve parazitoit türleri, Türkiye’deki başarılı uygulamaları, biyoteknik yöntemleri, doğal düşmanları korumanın yollarını, salımda dikkat edilmesi gerekenleri ve Bakanlığın biyolojik ve biyoteknik mücadele desteğini bulacaksınız.

İçindekiler

Biyolojik Mücadele Nedir?
Doğal Düşmanlar: Avcılar
Doğal Düşmanlar: Parazitoitler
Türkiye’de Biyolojik ve Biyoteknik Mücadele Uygulamaları
Doğal Düşmanları Korumak
Salım ve Uygulamada Dikkat Edilecekler
Biyolojik ve Biyoteknik Mücadele Desteği
Sık Sorulan Sorular
İlgili Rehberler

Biyolojik Mücadele Nedir?

Biyolojik mücadele, bitkisel üretimde ekonomik kayba yol açan zararlı ve hastalık etmenlerini yararlı canlılar kullanarak kontrol altında tutmaktır. Bakanlığa bağlı Biyolojik Mücadele Araştırma Enstitüsü’nün tanımında altı çizilen nokta, amacın zararlıyı tamamen yok etmek değil, popülasyonunu ekonomik zarar düzeyinin altında tutmak olmasıdır. Doğal düşman ile zararlı arasında bir denge kurulur ve bu denge korundukça ilaçlama ihtiyacı azalır.

Bakanlığın Teoriden Pratiğe Biyolojik Mücadele kitabında yöntem üç yaklaşımla anlatılır:

Klasik biyolojik mücadele: Dışarıdan gelmiş bir zararlıya karşı, onun anavatanındaki doğal düşmanı getirip yerleştirmek.
Çoğaltarak salım (augmentatif yöntem): Doğal düşmanı laboratuvarda veya üretim tesisinde kitle hâlinde üretip tarlaya ya da seraya bırakmak.
Koruma (konservasyon): Doğada zaten bulunan doğal düşmanları korumak ve etkinliklerini artırmak.

Aynı kaynakta biyolojik mücadele ürünleri de üç gruba ayrılır: avcılar, parazitoitler ve nematodlar gibi makroorganizmalar; böceklerde hastalık yapan fungus, virüs ve bakteriler gibi mikrobiyal preparatlar; bitki ekstraktları.

Entegre mücadeledeki yeri

Entegre mücadele, zararlıyla savaşta kültürel önlemler, dayanıklı çeşitler, biyolojik ve biyoteknik yöntemler ile kimyasal mücadelenin birbirini tamamlayacak biçimde planlanmasıdır. Biyolojik mücadele bu sistemin merkezindedir; çünkü öteki önlemlerin çoğu doğal düşmanları koruyacak şekilde seçilir. Bakanlık yayınlarında kimyasal ilaçların ancak ekonomik zararı önlemek için son çare olarak düşünülmesi gerektiği vurgulanır. Kimyasal mücadele gerektiğinde yalnızca ruhsatlı bitki koruma ürünleri kullanılmalı ve etiketteki doza uyulmalıdır. Reçeteyi yetkili bir ziraat mühendisi ya da İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü düzenlemelidir.

Doğal Düşmanlar: Avcılar

Avcı akar Phytoseiulus persimilis — Kırmızı örümceklerin doğal düşmanı avcı akar Phytoseiulus persimilis
Fotoğraf: Attelabus, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Avcılar (predatörler), hayatları boyunca çok sayıda zararlı bireyi yakalayıp tüketen canlılardır. Hem ergin hem de larva ya da nimf dönemlerinde beslenebilmeleri onları değerli kılar.

Uğur böcekleri

Uğur böcekleri (Coccinellidae) özellikle yaprakbitleri, koşniller ve kırmızıörümcekler üzerinde etkilidir. Bakanlığın zirai mücadele teknik talimatlarında yedi noktalı uğur böceği (Coccinella septempunctata), Adonia variegata ve Scymnus türleri pek çok zararlının doğal düşmanı olarak geçer. Küçük yapılı Stethorus türleri ise kırmızıörümceklerin önemli avcılarındandır. Turunçgil unlubitine karşı kullanılan Cryptolaemus montrouzieri ve beyazsineğe karşı kullanılan Serangium parcesetosum da bu ailenin üyeleridir.

Altıngöz (Chrysoperla)

Halk arasında altıngöz ya da yeşil gözlü böcek denen Chrysoperla carnea, en çok larva döneminde iş görür. Larvaları yaprakbiti, kırmızıörümcek, küçük tırtıl ve böcek yumurtalarıyla beslenir. Teknik talimatlarda hem mısırdaki kırmızıörümceklerin hem de domates güvesinin doğal düşmanları arasında sayılır.

Avcı akarlar (Phytoseiulus persimilis)

Phytoseiidae familyasındaki avcı akarlar, kırmızıörümceklerin en etkili düşmanlarıdır. Bakanlık talimatları Phytoseiulus, Typhlodromus, Euseius ve Amblyseius gibi cinslerin Türkiye’de kırmızıörümcekler üzerinde bulunduğunu belirtir ve mücadele programının bu akarları koruyacak şekilde planlanmasını önerir. Bu grubun en bilinen üyesi Phytoseiulus persimilis, neredeyse yalnızca kırmızıörümceklerle beslenen, hızlı çoğalan bir türdür ve sera sebzelerinde kırmızıörümceğe karşı salımı yapılan başlıca avcıdır.

Avcı böcekler (Macrolophus ve Nesidiocoris)

Miridae familyasından Macrolophus ve Nesidiocoris tenuis türleri, örtüaltı domateste beyazsinek ve domates güvesine karşı kullanılan avcı böceklerdir. Bakanlık kaynaklarına göre N. tenuis Türkiye’nin birçok bölgesinde doğal olarak bulunur, domates güvesinin yumurta ve larvalarıyla beslenir ve bu zararlıya karşı ticari kullanımı ruhsatlıdır. Thripslere karşı ise Orius türleri en önemli avcılar olarak öne çıkar.

Doğal Düşmanlar: Parazitoitler

Parazitoitler, çoğunlukla çok küçük arıcıklardır. Dişi, yumurtasını zararlının yumurtasına, larvasına ya da vücuduna bırakır; gelişen larva konukçusunu içten tüketerek öldürür.

Trichogramma: Kelebek ve güve yumurtalarını parazitleyen yumurta parazitoitleridir. Zararlı daha yumurtadan çıkmadan öldüğü için zarar hiç başlamaz. Mısır kurdu ve domates güvesine karşı kullanılır.
Encarsia formosa: Seralarda beyazsineğin nimflerini parazitler. Bakanlığın çiftçi eğitimi yayınında beyazsineğe karşı Encarsia formosa, Eretmocerus mundus ve Macrolophus caliginosus‘un tek başına veya birlikte kullanılabileceği belirtilir.
Aphidius: Yaprakbitlerinin parazitoitidir. Parazitlenen yaprakbiti şişip kahverengi, kabuklu bir “mumya”ya dönüşür; bu mumyaları görmek parazitoitin işe başladığının işaretidir.
Trissolcus: Sünenin yumurtalarını parazitleyen arıcıklardır.
Diglyphus isaea: Sera sebzelerinde yaprak galerisineğine karşı önerilen parazitoittir.

Türkiye’de Biyolojik ve Biyoteknik Mücadele Uygulamaları

Türkiye’nin biyolojik mücadele geçmişi yüz yılı aşıyor. Bakanlığa bağlı Biyolojik Mücadele Araştırma Enstitüsü’nün yayınları, bu uygulamaların hem çevreye hem de üreticinin cebine sağladığı katkıyı somut örneklerle ortaya koyuyor.

Rodolia ile pamuklu koşnil

Turunçgillerin önemli zararlılarından pamuklu (torbalı) koşnile (Icerya purchasi) karşı avcı uğur böceği Rodolia cardinalis 1910’lu yıllarda ülkeye getirildi, 1930’ların başında da Çukurova’ya ulaştırılıp bahçelere yerleştirildi. Enstitünün 2019 tarihli yayınına göre zararlı 1940’lardan sonra baskı altına alındı; daha önce yılda 3–5 kez yapılan ilaçlamaya bugün bu zararlı için gerek duyulmuyor. Klasik biyolojik mücadelenin ülkemizdeki en bilinen başarı örneği budur.

Süne yumurta parazitoitleri

Buğdayda sünenin yumurta parazitoiti Trissolcus semistriatus 2001’de Adana’da üretilmeye başlandı. Aynı yayına göre 2005’ten itibaren yapılan salımlar ve parazitoitlerin kışlayabilmesi için Bakanlıkça dikilen yaklaşık 6 milyon fidan (özellikle yol kenarlarında akasya) sayesinde parazitlenme oranı yüzde 10–50 düzeyinden yüzde 95–100’e çıktı. 2006’dan itibaren süneye karşı uçakla ilaçlama kaldırıldı ve ilaç kullanımı yaklaşık yüzde 75 azaldı.

Turunçgil, mısır ve bağda diğer örnekler

Turunçgil unlubiti: İlk kitle üretimi ve salımı 1973’te yapılan Cryptolaemus montrouzieri ile parazitoit Leptomastix dactylopii, 2004’ten itibaren özel sektör tarafından üretiliyor.
Turunçgil beyazsineği: Doğu Karadeniz’den toplanan Serangium parcesetosum‘un kitle hâlinde üretilip salınmasıyla yılda 3–4 kez yapılan ilaçlamaya gerek kalmadı.
Mısır kurdu: Trichogramma evanescens salımları 2004’ten itibaren uygulanıyor; enstitü yayınına göre ilaçlama sayısı 4–5’ten 1–2’ye indi.
Bağ üvezi: Doğal parazitoitlerin parazitlenme oranı yüzde 85–99’a ulaştığından kimyasal mücadeleye gerek kalmadı.

Bu çalışmalar bugün de sürüyor. Tarım ve Orman Bakanlığı’nın 9 Haziran 2026 tarihli duyurusunda, Antalya’nın Finike ve Kumluca ilçelerindeki turunçgil alanlarında İl ve İlçe Müdürlükleri ile Batı Akdeniz Tarımsal Araştırma Enstitüsü işbirliğiyle faydalı böcek salımı yapıldığı bildirildi.

Örtüaltında biyolojik mücadele

Seralar, kapalı ve kontrol edilebilir ortamlar oldukları için faydalı böcek salımına çok uygundur. Domateste beyazsineğe karşı Encarsia, Eretmocerus ve Macrolophus, domates güvesine karşı Nesidiocoris tenuis ve Macrolophus, kırmızıörümceğe karşı avcı akarlar, yaprakbitine karşı Aphidius ve thripslere karşı Orius kullanılır. Biyolojik Mücadele Araştırma Enstitüsü’nün yayınında, örtüaltı domateste beyazsineğe karşı Serangium parcesetosum salımıyla ilaçlama sayısının 4–5’ten 1–2’ye indiği ve ilaç kullanımının yaklaşık yüzde 60 azaldığı belirtiliyor.

Biyoteknik yöntemler: feromon tuzakları ve çiftleşmeyi engelleme

Biyoteknik mücadele, böceklerin kendi davranışlarını ve kimyasal haberleşmesini zararlıya karşı kullanır. En yaygın araçlar eşeysel çekici feromonlardır:

İzleme ve kitle hâlinde yakalama: Domates güvesine karşı serada feromon+su tuzakları ya da ışık+feromon+su tuzakları, açık alanda delta tipi feromon tuzakları kullanılır. Enstitü yayınına göre bu yöntemle domateste ilaçlama sayısı 12–15’ten 1–2’ye indi.
Çiftleşmeyi engelleme (ÇE): Bahçeye asılan feromon yayıcılar havayı feromonla doyurur, erkekler dişileri bulamaz ve çiftleşme gerçekleşmez. Kayısıda şeftali güvesine ve cevizde elma içkurduna karşı bu yöntemle ilaçlamaya gerek kalmadığı bildiriliyor.
Fiziksel engeller: Kitle yakalama yapılan seralarda havalandırma açıklıklarının tülle kapatılması ve çift kapı kullanılması, zararlının dışarıdan girişini azaltır.

Doğal Düşmanları Korumak

Biyolojik Mücadele Araştırma Enstitüsü’ne göre biyolojik mücadelede uygulanacak ilk yöntem, doğada var olan doğal düşmanların korunmasıdır. Salım yapmasanız bile, tarlanızda kendiliğinden bulunan faydalılar ücretsiz bir koruma kalkanıdır.

Seçici ilaç ve doğru zamanlama

Geniş etkili ilaçlar, zararlıyla birlikte faydalıları da öldürür ve çoğu zaman zararlının daha da hızlı çoğalmasına yol açar. Bu nedenle ilaçlama kararından önce alanda doğal düşman olup olmadığına bakılmalı, faydalılara en az zarar veren ürünler seçilmeli ve özellikle sezon başında gereksiz uygulamalardan kaçınılmalıdır. Enstitü, turunçgilde ruhsat alacak ilaçların doğal düşmanlara yan etkisini test ederek geniş etkili ürünlerin bu alanda ruhsat almasının önüne geçmiştir. Kimyasal mücadele gerektiğinde yalnızca ruhsatlı bitki koruma ürünleri kullanılmalı ve etiketteki doza uyulmalıdır. Reçeteyi yetkili bir ziraat mühendisi ya da İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü düzenlemelidir.

Çiçekli şeritler ve kenar bitki örtüsü

Birçok avcı ve parazitoitin ergini nektar ve polenle beslenir; kışı geçirmek için de çevredeki bitkilere ihtiyaç duyar. Bakanlık kaynaklarındaki örnekler bunu açıkça gösterir: Bağ üvezinin parazitoitleri bağ çevresindeki böğürtlen ve yabani gül üzerinde kışlar, bu yüzden bu bitkilerin korunması ve dikilmesi önerilir. Mısırda tarla kenarındaki yabancı otların doğal düşmanlara barınak olduğu için bırakılması tavsiye edilir. Süne parazitoitleri için yol kenarlarına akasya dikilmiştir. Bahçe ve tarla kenarlarına çiçekli şeritler oluşturmak, çit ve kenar bitkilerini korumak aynı amaca hizmet eder. Bunlara ek olarak aşırı azotlu gübrelemeden kaçınmak, kırmızıörümcek çoğalmasını yavaşlatır.

Salım ve Uygulamada Dikkat Edilecekler

Doğru teşhis: Önce zararlının türünü kesinleştirin. Her doğal düşman belirli zararlılara karşı etkilidir; yanlış tür seçimi sonuç vermez.
Erken başlayın: Salım, zararlı ilk görüldüğünde ya da tuzaklarda ilk yakalandığında yapılmalıdır. Bakanlık kaynaklarında örneğin domates güvesi seradaki feromon tuzaklarında ilk görüldüğünde avcı böcek salımı önerilir. Zararlı patladıktan sonra yapılan salım çoğu zaman yetersiz kalır.
Ruhsatlı kaynaktan temin: Faydalı böcekleri ruhsatlı üretici veya ithalatçılardan alın, teslim aldıktan sonra bekletmeden alana bırakın.
Salım öncesi ve sonrası ilaçlama: Seranın ya da bahçenin yakın dönemde hangi ürünlerle ilaçlandığını kontrol edin. Kalıntı etkisi uzun süren ürünler salınan faydalıları öldürebilir.
Dozu ve salım sıklığını uzmana danışın: Salım miktarı zararlı yoğunluğuna, ürüne ve dış bulaşma riskine göre değişir. Örneğin enstitü yayınında turunçgil unlubitine karşı dekara 5 avcı ve 10 parazitoit, mısır kurdunda dekara 7.500 Trichogramma yumurtası ile iki uygulama örnek olarak verilir; kendi alanınız için miktarı bir ziraat mühendisiyle belirleyin.
Takip edin: Salımdan sonra haftalık sayımla hem zararlı hem de faydalı popülasyonunu izleyin; parazitlenmiş yaprakbiti mumyaları veya avcı bireyler başarının göstergesidir.
Kayıt tutun: Salım tarihlerini ve fatura gibi belgeleri saklayın.

Biyolojik ve Biyoteknik Mücadele Desteği

Bakanlık, 2010’dan bu yana biyolojik ve biyoteknik mücadele yapan üreticilere dekar başına destek ödüyor. Güncel destekler, 31 Aralık 2024 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanan 2025–2027 dönemi bitkisel üretim destekleri tebliğine (Tebliğ No: 2024/39) dayanıyor.

2025 tutarları: Bakanlığın 3 Ocak 2025 tarihli duyurusuna göre örtüaltı paketi dekara 3.825 TL, açık alan paketi dekara 1.305 TL olarak belirlendi. Açık alanda kapsama alınan ürünler kayısı, ayva, armut, elma, bağ, açık alan domates, zeytin, turunçgil, nar, şeftali ve nektarindir.
2026 değişikliği: 30 Aralık 2025 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanan değişiklikle (Bakanlık duyurusu, 7 Ocak 2026) katsayı sistemine geçildi. Duyuruda örtüaltı paket tutarı 4.650 TL, açık alan paket tutarı 1.550 TL olarak hesaplandı. Ayrıca zeytinde biyoteknik mücadele desteği için asgari alan şartı 40 dekardan 20 dekara indirildi, elma, armut ve ayvada Akdeniz meyvesineğine karşı biyoteknik mücadele kapsama alındı ve bağda unlubitine karşı biyoteknik mücadele desteği ilk kez uygulamaya konuldu.
Başvuru takvimi: 2025 duyurusunda son başvuru tarihi açık alan için 18 Ekim, örtüaltı için 31 Aralık olarak açıklanmış ve izleyen yıllarda aynı tarihlerin geçerli olacağı belirtilmişti.

Destekten yararlanma koşulları, istenen belgeler ve güncel başvuru takvimi için İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüzün duyurularını ve e-Devlet üzerindeki bilgilendirmeleri takip edin.

Sık Sorulan Sorular

Biyolojik mücadele yaptığımda hiç ilaç kullanmam gerekmez mi?

Her zaman değil. Biyolojik mücadele, entegre mücadelenin bir parçasıdır ve hedefi zararlıyı ekonomik zarar düzeyinin altında tutmaktır. Doğal düşmanlar yetersiz kaldığında başka önlemler gerekebilir; bu durumda faydalılara en az zarar veren seçenekler tercih edilmeli ve karar bir ziraat mühendisiyle birlikte verilmelidir.

Faydalı böcekleri nereden bulabilirim?

Türkiye’de faydalı böcek üreten ve ithal eden ruhsatlı firmalar bulunuyor. Hangi firmaların ruhsatlı olduğunu ve bölgenizde hangi doğal düşmanın uygun olduğunu İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüzden öğrenebilirsiniz. Ayrıca alanınızdaki doğal düşmanları korumak, satın almadan önce atılacak ilk adımdır.

Feromon tuzağı ile çiftleşmeyi engelleme arasındaki fark nedir?

Feromon tuzakları erkek bireyleri çekip yakalar; zararlının varlığını izlemek veya sayısını azaltmak için kullanılır. Çiftleşmeyi engelleme yönteminde ise bahçeye çok sayıda feromon yayıcı asılır, ortam feromonla dolar ve erkekler dişileri bulamadığı için çiftleşme ve dolayısıyla yeni nesil engellenir.

İlgili Rehberler

Kaynaklar

Kapak fotoğrafı: Yaprak biti avcısı yedi noktalı uğur böceğinin larvası. Fotoğraf: Albarubescens, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Bu rehber genel bilgilendirme amaçlıdır. Bölgenize ve işletmenize özel öneriler için İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüze başvurunuz.