Tüketiciler artık yalnızca ürünün görünüşüne değil, nasıl üretildiğine de dikkat ediyor. Kalıntı içermeyen, çevreye zarar vermeden yetiştirilmiş ve kaynağı belli olan ürün talebi her yıl artıyor. İyi Tarım Uygulamaları (İTU), bu talebe cevap veren ve devlet güvencesiyle belgelendirilen bir üretim sistemidir. Sertifikalı ürün, hem iç piyasada hem de ihracatta üreticiye güven ve pazar avantajı sağlar.
Bu rehberde, T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı’nın İyi Tarım Uygulamaları Hakkında Yönetmeliği ile Bakanlığın İTU sayfalarındaki bilgileri esas alarak sistemin ne olduğunu, kimlerin başvurabileceğini, sertifikasyonun nasıl işlediğini, üreticinin uyması gereken temel kuralları ve İTU logosunun kullanımını sade bir dille anlatıyoruz.
İçindekiler
İyi Tarım Uygulamaları Nedir?
İyi Tarım Uygulamaları; insan, hayvan ve çevre sağlığına zarar vermeyen, doğal kaynakları koruyan, izlenebilir ve sürdürülebilir bir tarımsal üretimi hedefleyen kurallar bütünüdür. Tarım ve Orman Bakanlığı’nın tanımına göre İTU, topraktan sofraya kadar üretim ve pazarlamanın bütün aşamalarını kapsar. Amaç hem kaliteli ve verimli üretim yapmak hem de tüketiciye güvenilir gıda sunmaktır.
Sistemin hukuki dayanağı, 7 Aralık 2010 tarihli ve 27778 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan İyi Tarım Uygulamaları Hakkında Yönetmeliktir. Yönetmelik 1 Ocak 2011’de yürürlüğe girmiş, sonraki yıllarda (2011, 2014, 2019 ve 2020) çeşitli değişikliklerle güncellenmiştir. Yönetmelik bitkisel üretimin yanı sıra hayvansal üretimi ve su ürünleri yetiştiriciliğini de kapsar. Bitkisel üretimde hangi noktaların kontrol edileceği ise Bakanlığın yayımladığı kriterler genelgesi ve kontrol noktası listeleriyle belirlenmiştir.
İTU organik tarımla karıştırılmamalıdır. Organik tarımda sentetik girdiler büyük ölçüde yasaktır. İTU’da ise ruhsatlı girdiler kullanılabilir. Ancak bu girdilerin gerekçeli, kayıtlı ve kurallara uygun kullanılması, ürünün de güvenilir olduğunun belgelenmesi şarttır.
İTU’nun Faydaları
Bakanlık, İTU’nun faydalarını üretici, tüketici ve çevre açısından ele alır. Başlıcaları şunlardır:
- Üretici için: Sertifikalı ürün, alıcıya güven verir. Bu da üreticinin kazancını ve rekabet gücünü artırır. Market zincirleri ve ihracatçılar çoğu zaman belgeli ürün ister. Ayrıca sertifikalı alanlar için Bakanlıkça alan bazlı destek ödenir.
- Tüketici için: Kalıntı riski kontrol altına alınmış, hijyenik koşullarda hasat edilmiş ve kaynağı izlenebilen ürünlere ulaşılır.
- Çevre için: Toprak sağlığı korunur, gereksiz ilaç ve gübre kullanımı azalır, su kaynakları kirlenmez.
- İşletme yönetimi için: Düzenli kayıt tutmak, girdi maliyetlerini ve verimi görmeyi kolaylaştırır. Böylece işletme daha bilinçli kararlar alır.
Bakanlığın 1 Haziran 2026’da yayımladığı İyi Tarım Uygulamaları 2025 istatistik bültenine göre, İTU kapsamındaki bitkisel üretim 2025 yılında 6 milyon 401 bin 616 ton olarak gerçekleşmiştir. Aynı bültende İTU tarım alanlarının 2024’e göre %4,5 azaldığı da belirtilmektedir.
Kimler Başvurabilir?
İTU gönüllülük esasına dayanır. Bitkisel veya hayvansal üretim yapan gerçek ve tüzel kişiler, üretici örgütleri ve ürünü işleyen, depolayan ya da pazarlayan müteşebbisler sisteme dahil olabilir. Yönetmelik iki sertifikasyon seçeneği tanımlar.
Bireysel Sertifikasyon
Üretici, kendi tasarrufundaki alanda ürettiği ürünü kendi adına belgelendirir. Kontrol ve sertifikasyon kuruluşuyla sözleşmeyi doğrudan üretici yapar. Yönetmeliğe göre bireysel sertifikasyonda her üretim alanı yılda en az bir kez kontrol edilir. Bu seçenek, belirli büyüklükteki ve kendi pazarını kurmuş işletmeler için uygundur.
Grup Sertifikasyonu
Bir üretici örgütü (kooperatif, birlik gibi) ya da bir müteşebbis çatısı altında sözleşmeyle bir araya gelen üreticilerin ürünleri, örgüt veya müteşebbis adına belgelendirilir. Gruba katılan üretici, İTU kurallarına uyacağına dair taahhütnameyi örgütün yönetimine verir. Grubun bir kalite yönetim sistemi kurması ve iç kontrolörler aracılığıyla tüm üyelerini denetlemesi gerekir. Kontrol ve sertifikasyon kuruluşu ise gruptaki üreticilerden örneklem alarak kontrol yapar. Grup sertifikasyonu, maliyeti paylaştırdığı için küçük ölçekli üreticiler açısından daha erişilebilirdir.
Her iki seçenekte de üretici, aynı türdeki ürünlerinin tamamını kontrol kapsamına almak zorundadır. Aynı dönemde aynı ürün için yalnızca bir kuruluşla sözleşme yapılabilir ve yalnızca bir sertifikasyon seçeneğinde yer alınabilir.
Sertifikasyon Süreci Adım Adım
1. Kontrol ve Sertifikasyon Kuruluşu Seçimi
İTU’da kontrol ve belgelendirme işini Bakanlıkça yetkilendirilmiş özel kontrol ve sertifikasyon kuruluşları (KSK) yapar. Kuruluşların güncel listesi; yetki kapsamları (bitkisel, hayvansal, su ürünleri), iletişim bilgileri ve yetki tarihleriyle birlikte Bakanlığın internet sitesinde “Yetkili Kuruluşlar (KSK)” başlığı altında yayımlanır. Listede yetkisi askıya alınan ya da iptal edilen kuruluşlar da belirtildiği için, sözleşme öncesinde bu listeyi kontrol etmek önemlidir.
2. Sözleşme ve İl Müdürlüğüne Bildirim
Üretici seçtiği kuruluşla sözleşme imzalar. Kuruluş, sözleşme tarihinden itibaren en geç 15 gün içinde üreticinin iletişim, arazi ve ürün bilgilerini İl Tarım ve Orman Müdürlüğüne bildirir ve bir kontrol planı hazırlar. Üretici de hukuki yapısında, faaliyetinde veya üretim alanlarında olan değişiklikleri en geç bir ay içinde kuruluşa bildirmekle yükümlüdür.
3. Kontroller ve Habersiz Denetimler
Kuruluş, kontrolleri ürünün yetişme dönemine uygun zamanlarda yapar. Gerektiğinde ürün, toprak veya su numunesi alarak analiz yaptırabilir. Yönetmelik ayrıca habersiz kontrolleri zorunlu kılar: Her yıl sözleşmeli tarafların en az %10’u habersiz kontrol edilir. Grup sertifikasyonunda ilk sertifika döneminde ek habersiz kontroller de yapılır. Habersiz kontrolde üreticiye en fazla 48 saat önce haber verilir. Geçerli bir mazeret varsa erteleme bir kez istenebilir.
Bakanlık da sistemi izler. Bakanlığın denetim esaslarına göre İl Müdürlükleri, kuruluşun kontrolünden sonra üretici arazisinde en az bir kez kendi kontrolünü yapar. Kuruluşlar ise her yıl Bakanlık tarafından büro denetimine tabi tutulur.
4. Sertifika ve Geçerlilik Süresi
Kontrol tamamlandıktan, varsa düzeltici faaliyetler de bittikten sonra kuruluş en geç 14 gün içinde sertifikasyon kararını verir. İyi Tarım Uygulamaları sertifikası en fazla 12 ay geçerlidir. Dolayısıyla belgeyi korumak için kontrol ve sertifikasyon her yıl yenilenmelidir. Sertifikaya sonradan ürün eklenirse belge revize edilir ama geçerlilik süresi uzamaz.
5. Uygunsuzluk ve Yaptırımlar
Kontrol noktaları önem derecesine göre sınıflandırılır. Birinci derece bir kontrol noktasına uyulmaması ya da ikinci derece kontrol noktalarının %5’inden fazlasına uyulmaması hâlinde üreticiden düzeltici faaliyet istenir. Bunun için yönetmelikte 28 gün süre öngörülmüştür. Uygunsuzluk giderilmezse sertifika en fazla altı ay askıya alınır. Sorun yine çözülmezse sertifika ve sözleşme iptal edilir. İptal edilen üretici 12 ay boyunca yeniden sertifikasyona alınmaz. Kararlara karşı bir ay içinde İTU Komitesine itiraz edilebilir.
Uyulması Gereken Temel Kurallar
Fotoğraf: Claude Valette, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
İTU kuralları kontrol noktası listelerinde ayrıntılı olarak yer alır. Bakanlığın İTU sayfasında öne çıkarılan temel ilkeler aşağıda özetlenmiştir.
Risk Değerlendirmesi ve Alan Seçimi
Üretime başlamadan önce alanın riskleri değerlendirilmelidir: toprak tipi, erozyon, taban suyu, alanda daha önce yetiştirilen ürünler, komşu arazilerden gelebilecek bulaşma gibi. Kontrol altına alınamayacak riskler taşıyan alanlar İTU üretiminde kullanılmamalıdır.
Kayıt Tutma
İTU’nun belkemiği kayıttır. Kontrolör, uygulamaların kurallara uygun yapıldığını büyük ölçüde kayıtlardan anlar. Bakanlık şu bilgilerin düzenli tutulmasını ister:
- Ürün ve çeşit, üretimin yapıldığı parsel veya bölge,
- Gübre ve bitki koruma ürünü uygulamaları: tarih, uygulama nedeni, ürünün ticari adı, miktarı ve uygulamayı yapan kişi,
- Sulama kayıtları,
- Hasat tarihleri ve miktarları,
- Toprak, su ve kalıntı analizi raporları.
Kayıtlar Bakanlık yetkililerine ve kontrol kuruluşuna istendiğinde gösterilmelidir. Saklama süreleri için kuruluşunuzun ve ilgili kontrol noktası listesinin şartlarına uyun.
Toprak, Su ve Gübre Yönetimi
- Toprak analizi yılda en az bir kez yapılmalı, gübreleme analiz sonucuna göre planlanmalıdır. Gerektiğinde yaprak analizi de yaptırılmalıdır.
- Erozyonu azaltan toprak işleme yöntemleri tercih edilmelidir.
- Sulamada atık su kullanılmamalı, sulama suyu yılda en az bir kez analiz ettirilmelidir.
- Virüsten ari, hastalık ve zararlılara dayanıklı çeşitler ile kaliteli tohum, fide ve fidan kullanılmalıdır.
Bitki Koruma Ürünü Kullanımı
İTU’da kimyasal mücadele son çaredir. Önce kültürel, mekanik, biyolojik ve biyoteknik yöntemler denenmelidir. Kimyasal mücadele gerekiyorsa:
- Yalnızca o ürün ve zararlı için ruhsatlı bitki koruma ürünleri kullanılmalı,
- Uygulama etiket dozuna ve etikette yazan hasat öncesi bekleme süresine uygun yapılmalı,
- Reçete yetkili ziraat mühendisinden alınmalı ya da İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğüne danışılmalıdır.
Kimyasal mücadele gerektiğinde yalnızca ruhsatlı bitki koruma ürünleri kullanılmalı ve etiketteki doza uyulmalıdır. Reçeteyi yetkili bir ziraat mühendisi ya da İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü düzenlemelidir.
Kalıntı analizlerinin sıklığı risk değerlendirmesine göre belirlenir. İlaç depolama, boş ambalajların güvenli şekilde bertaraf edilmesi ve ilaç uygulayan kişilerin koruyucu ekipman kullanması da kontrol edilen noktalar arasındadır.
Hijyen ve Çalışan Sağlığı
Hasat hijyenik koşullarda yapılmalı, hasat kapları ve ürünün temas ettiği yüzeyler temiz tutulmalıdır. İşletmedeki atıklar ve kirlilik kaynakları belirlenip yönetilmelidir. Kimyasallarla çalışan işçilere eğitim verilmeli, işletmede ilk yardım eğitimi almış kişi bulunmalıdır.
İz Sürülebilirlik ve Ürün Ayrımı
Sertifikalı bir ürünün hangi parselde, hangi uygulamalarla üretildiği geriye doğru izlenebilmelidir. Yönetmelik, ürünü işleyen veya pazarlayan müteşebbislerin bir izlenebilirlik sistemi kurmasını ve İTU ürünlerinin sertifikasız ürünlerle karışmasını önlemesini şart koşar. Üreticinin parsel ve hasat kayıtları, bu zincirin ilk halkasıdır.
İTU Logosu ve Etiketleme
Yönetmeliğe göre İyi Tarım Uygulamaları sertifikası olmayan hiçbir ürün, iyi tarım uygulamaları adı altında satılamaz. Kontrol edilmemiş, sertifikalandırılmamış ya da izlenebilirliği sağlanamamış ürünler de satış yerinde İTU logosu ve sertifikası kullanılarak satılamaz.
Sertifikalı ürünlerin etiketinde şu bilgiler bulunur:
- Ürünün sahibi,
- Ürünün İyi Tarım Uygulamaları Yönetmeliği’ne uygun üretildiği bilgisi,
- Kontrol ve sertifikasyon kuruluşunun adı ve kod numarası,
- Sertifika numarası,
- İTU logosu.
Bakanlığın açıklamasına göre İTU ibaresi ve logosu Türk Patent Enstitüsü tarafından koruma altına alınmıştır. Logonun yanıltıcı biçimde veya sertifikasız ürünlerde kullanılmasına karşı haklar Bitkisel Üretim Genel Müdürlüğüne aittir. Logonun nasıl kullanılacağı 2014/002 sayılı genelgeyle belirlenmiştir. Renkli ve siyah-beyaz logo dosyaları ile renk kodları Bakanlığın İTU sayfasında yayımlanır. Tüketiciler için pratik bir öneri: Logolu bir üründe etiketteki sertifika numarası ve kuruluş kodunu görmek, ürünün gerçekten belgeli olduğunu anlamanın ilk adımıdır.
İTU Desteği
Devlet, İTU sertifikalı üretimi alan bazlı destekle teşvik eder. Bakanlığın İyi Tarım Uygulamaları Desteği sayfasındaki bilgilere göre:
- Başvuru sahibinin Çiftçi Kayıt Sistemi (ÇKS) veya hayvancılık ve su ürünlerindeki ilgili kayıt sistemlerinde kayıtlı olması gerekir.
- Destek, bireysel ve grup sertifikasyonu için farklı katsayılarla hesaplanır. Örtü altı üretim ve açıkta üretim de ayrı değerlendirilir.
- 2025 yılı İTU desteklemesinde çiftçi, kaydının bulunduğu İl veya İlçe Müdürlüğüne başvuru dilekçesiyle başvurur. Belgeler, ilgili üretim yılı ÇKS kayıt başlangıcından takip eden yılın Şubat ayı son iş gününe kadar teslim edilir. Teslim süresi geçen destekler için başvuru yapılamaz.
Destek tutarları ve katsayılar her yıl yeniden belirlendiği için, güncel rakamları İl/İlçe Müdürlüğünüzden veya e-Devlet üzerinden öğrenmeniz en doğrusudur.
Sık Sorulan Sorular
İTU sertifikası almak için başvuruyu nereye yapmalıyım?
Başvuru doğrudan Bakanlığa değil, Bakanlıkça yetkilendirilmiş bir kontrol ve sertifikasyon kuruluşuna yapılır. Güncel kuruluş listesini Bakanlığın internet sitesinden kontrol edebilirsiniz. Eğitim ve bilgilendirme için İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüze de başvurabilirsiniz.
Sertifika bir kez alınınca süresiz mi geçerlidir?
Hayır. Yönetmeliğe göre İTU sertifikası en fazla 12 ay geçerlidir. Belgeyi sürdürmek için her üretim döneminde kontrol ve sertifikasyonun yenilenmesi gerekir.
Küçük bir üreticiyim, İTU bana uygun mu?
Evet. Küçük üreticiler için grup sertifikasyonu daha uygundur. Bir kooperatif, üretici birliği veya ürününüzü satın alan bir firma çatısı altında gruba katılarak kontrol maliyetini paylaşabilirsiniz. Grup sertifikasyonunda da kayıt tutma ve kurallara uyma yükümlülüğü her üye için geçerlidir.
İlgili Rehberler
Kaynaklar
- T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı – İyi Tarım Uygulamaları
- T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı – İyi Tarım Uygulamaları Hakkında Yönetmelik (metin)
- T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı – İTU Yetkili Kontrol ve Sertifikasyon Kuruluşları
- T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı – İTU Denetimler
- T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı – İyi Tarım Uygulamaları Desteği
- T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı – İyi Tarım Uygulamaları 2025 İstatistik Bülteni
Kapak fotoğrafı: Antalya’da örtü altı sebze yetiştiriciliği yapılan seralar. Fotoğraf: Dosseman, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Bu rehber genel bilgilendirme amaçlıdır. Bölgenize ve işletmenize özel öneriler için İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünüze başvurunuz.
